بر طريقه كه ذكر آن گذشت براى بشريت اين همه را تأمين مىكند ، بدان جهت كه ايمان به خدا و ايمان به بصيرتهاى وحى است كه قلبها و عقلها را سيراب مىكند ، و تمدّن مبتنى بر سعادت و رستگارى آينده را بنا مىكند .
چون هدف دنيا آزمايشى است تا از طريق آن جوهر و معدن مكلّفان و نهفتههاى ايشان آشكار شود ، مسئله در حد استقامت بر طريقت از جانب آفريدگان ، و نوشاندن آب / 462 شيرين و گوارا از جانب خدا ، پايان نمىپذيرد ، بلكه فتنه و آزمايش نيز ضرورت دارد كه قضيهاى اساسى است و هدف آفرينش آن را ايجاب مىكند ، و اين كه دنيا آخرين خانه نيست .
«
لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ
- تا ايشان را در آن بيازماييم . » به منظور شناخته شدن طبيعت ايشان و اين كه در برابر نعمتهاى خداى عزّ و جلّ چه ايستارى برگزيده بودند ، مخصوصا از آن روى كه مسير تمدّنى امتها و ملتها با نسلى ملتزم و صاحب استقامت آغاز مىشود كه كاخ تمدّن را بنا مىنهد ، و سپس با ناسپاسى در برابر نعمت انحراف حاصل مىكند ، يا پس از آن آيندگانى آن را به ميراث مىبرند كه ارزشها را ضايع مىكنند و به پيروى از هواها و شهوتهاى خويش مىپردازند . اما امتى كه پيش از فراخى زندگى و پس از آن در استقامت بر طريقه رستگار مىماند ، جايگاه عنايت خدا مىشود ، و به پاداش سپاسگزارى از خدا به فضل و بخشش بيشترى از جانب او نايل مىشود ، و بر عكس آن ، امتى كه گرفتار غرور نسبت به كارهاى انجام دادهاش مىشود ، و فريب زينت زندگى دنيا و فضل خدا را بر خودش مىخورد ، در مجراى انحطاط و عذاب فرو مىافتد .
«
وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً
- و هر كس كه از ياد پروردگارش اعراض و دورى كند ، او را به عذابى سخت مىكشاند . » گفتهاند : آن عذابى است كه با گذشت زمان افزايش پيدا مىكند و بالا مىرود ، و امت و ملتى كه از گذرگاه حق گمراه شود ، رنگهايى از عذاب با انواع گوناگون و فزايندهء در كيفيت خواهد ديد ، و به قولى : آن عذاب دردناكى است كه به مغز سر صعود مىكند ، و به قولى ديگر : صعود و بالا رفتن از كوهى در جهنم است