طريقه با استقامت بر آن براى هر مكلف واضح و آشكار است ، ولى كمتر كسانند كه ملتزم آن به همان گونه باشند كه خدا مىخواهد ، / 460 و با وجود دشواريها و رنجها ، تا آخر بر آن استقامت ورزند . نتيجههاى تمدنى رسالت گاه در همان نخستين لحظهاى كه مجتمع التزام به ارزشها و استقامت ورزيدن بر آن را ملتزم مىشود ، چندان آشكار نيست ، بدان جهت كه ارزشهاى مكتبى تا حدّ زيادى به تخمى شباهت دارد كه برزگر آن را بر زمين افشانده است و ناگزير مىبايستى صبر كرد تا نتيجهء آن به دست آيد ، و در اين ميان بايد از آن مراقبت به عمل آورد ، و همين امر است كه استقامت را همچون پايه و اساسى در كوشش عمرانى و تمدنى قرار داده است ، و فهم اين ارزش واقعى سبب استوار ماندن انسان بر هدايت و از بين رفتن روح نوميدى و يأس از رسالت از انديشه و نفس او است ، آيا خيال مىكنيد كه اگر گروه پيشتاز مسلمانان صدر اسلام كه از آن جز قربانى دادنهاى پياپى نتيجهاى به دست نمىآوردند مأيوس مىشدند ، آيا مىتوانستند تمدن اسلامى را در سراسر كرهء زمين انتشار دهند ؟ يا اين كه آيا مىتوانستند به كارهاى انجام شدهاى دست يابند كه از بركت بردبارى و استقامت به آنها رسيدهاند ؟ هرگز . . . و امت اسلامى كه اكنون دوران آغاز هوشيارى و بيدارى خويش را مىگذراند و مىخواهد به رسالت خود باز گردد ، چه بسيار نيازمند آن است كه به اين حقيقت توجه پيدا كند ، و عزم سير كردن به طرف آن را جزم كند ، و هر اندازه كه دشمنان او را از فداكاريها و مشكلاتى كه هر ملت در حال نهضت در سالهاى نخستين اين نهضت با آنها رو به رو است بترسانند ، از پيش رفتن باز نماند ، چه استقامت تنها عاملى است كه ملتها را به فصل برداشت محصول مىرساند و دادهها را با تمام قدرت و گردن فرازى به دست مىآورند ، و آب گوارا به دهانى خوشمزه است كه تلخى استقامت را چشيده و چالشها و جراحتهاى آن را تحمل كرده است .
مفسران در قسمت دوم آيه
لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً
توقف كرده و پرسيدهاند كه : چگونه خداوند متعال به جنّ و انس وعدهء آب شيرين و گوارا همچون نتيجهاى از استقامت بر طريقه داده است ، در صورتى كه جنيان صاحب بدنهاى