عاقبت را براى انسان تأمين مىكند ، و هيچ كاهشى و ستمى با آن همراه نيست .
صاحب مجمع البيان گفته است : بخس به معنى كاستى ، و رهق به معنى ستم و تجاوز است ، « 28 » و تفسير الكبير در اين نظر با آن توافق دارد ، ولى افزوده است كه : رهق به معنى ظلم است ، و سپس در آن دو وجه است : اول اين كه ترس از جزاى كم و ستم در آن نمىرود بدان سو كه حق هيچ كس را كم به او نمىدهد و بر هيچ كس ستم نمىكند تا از جزاى آن بترسد ، و دوم اين كه : ترس آن ندارد كه حق او به وى كمتر داده شود ، بلكه يقين دارد كه جزاى كامل را دريافت خواهد كرد ، و بيم آن ندارد كه خوارى به او زيان برساند ، بنا بر گفتهء خدا
تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ
، « 29 » و اصل بخس كم و كاستى است ، و خداى تعالى گفت :
وَ شَرَوْهُ / 456 بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ
، « 30 » و از آن روى چنين گفت كه پولى كه در بهاى خريدارى يوسف داده بودند ، حتى از پولى كه اگر يوسف به راستى بردهاى بود و در بازار فروخته مىشد به دست مىآمد ، كمتر بود . و بخس از آن روى بدين نام ناميده شده كه در حقيقت گرفتن چيزى از مال مردم است كه سبب كاسته شدن از حقوق واقعى آنان مىشود ، « 31 » و آنچه اين سوره آن را نفى مىكند ( بخس و رهق ) نسبت به مؤمنان به خدا بر عكس چيزى است كه آيهء ششم آن را در حقّ انسانهايى كه به جن پناه مىبرند به اثبات رسانيده بود .
[ 14 - 15 ] و نفر مؤمنان از جن به تأكيد از آنچه در آيهء يازدهم براى اختلاف داشتن ايشان با يكديگر آمده بود ، چنين مىگويند :
«
وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ
- و اين كه گروهى از ما مسلماناناند و گروهى كجرو و منحرف از حق . » مسلمان كسى است كه تمام كيان و هستى خويش را به حق تسليم
هامش
( 28 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 371 .
( 29 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 159 .
( 30 ) - يوسف / 20 .
( 31 ) - بيان معنى إرهاق در ضمن تفسير آيهء 43 از سورهء قلم گذشت به آنجا رجوع شود .