چيزهايى است كه گروهى از جن آغاز اين آيه مىگفتند ، يا گفتهاى از خدا است .
بعضى بر آن بودهاند كه اين گفتهء خداى عزّ و جلّ است ، و به گفتهء ديگران - كه نزديكتر به واقع مىنمايد - آن گفتهء همهء جنيان است . فخر رازى گفته است : و بدان كه حمل كردن آن بر گفتهء جنّيان شايستهتر است ، چرا كه پيش و پس از آن هم سخن جنّيان است ، و آوردن سخنى بيگانه در ميان سخن جنّيان درست نيست ، « 18 » و شايد تعبير از لحاظ ضمير متكلّم « و إنّا » به ضمير غايب « و أنّهم » سبب اين تغيير شده باشد ، بدان سبب كه متكلم چند نفر از مؤمنانند و از جملهء كافران به بعث محسوب نمىشوند و همين امر سبب شده است كه امر را به غير خود نسبت دهند .
سپس سياق به مجراى خود ( ضمير متكلم ) باز مىگردد ، از اين سبب كه آنچه سپس مىآيد امرى عام است و حتى آن چند نفر ايمان آوردهء جنيان را نيز شامل مىشود ، از اين لحاظ كه آنان همچون ديگر افراد جن در آن كوشيدند كه استراق سمع كنند ، ولى چون به نتيجهاى نرسيدند ، قدرت پروردگار خويش را احساس كردند و به توبه پرداختند و به او ايمان آوردند .
«
وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَ شُهُباً
- و ما به آسمان تماس پيدا كرديم و آن را آكنده از پاسبانان سرسخت و شهابها يافتيم . » پاسبانان فرشتگاناند ، در صورتى كه شهابها عبارت از سلاحهاى ايشان است كه به هر كس كه خيال استراق سمع داشته باشد پرتاب مىكنند ، و بدين گونه آسمان از سپاهيان و افزار جنگى آنان آكنده شده است ، و دزد سخن سوراخى براى عبور از آن و رسيدن به ملأ اعلى ندارد . و لذا گفت : « لمسنا » و نگفت « رأينا » كه لمس صفتى مادّى است كه معنى را مؤكّد و به ذهن نزديك مىكند . و در حقيقت آنان آسمان را لمس كردند و به اين حقيقت از طريق يك آزمايش عملى دست يافتند . . . چه بسيارى از آنان با تيرهاى شهاب در ضمن عمل گوش دزدى
هامش
( 18 ) - همان جا .