كوشش و تلاش كردن بپردازند ، به اسطورهها و خرافات پناه مىبردند ، و در عوض آن كه به خداى عزّ و جلّ از راه اطاعت از او نزديك شوند ، به جن پناه مىبردند و چنين مىپنداشتند كه آنان مىتوانند از خشم خدا جلوگيرى كنند يا در امر او سبحانه و تعالى تأثيرى داشته باشند . به جاى اين كه به تقويت ارادهء خود بپردازند ، و فكر خود را در مواجههء قشونى با دشمن به كار اندازند ، به اين فرهنگ مرده و گمراه كننده متوسّل مىشدند . . . و به چيزى جز شرّ و رنج و بدبختى دست نمىيافتند .
از راههاى تلاقى ميان انس و جن - علاوه بر معاونت بر باطل - مشابهت راههاى انحراف و گمراهى در انديشهها و فرهنگها است ، و از اين جمله است كفر ورزيدن به آخرت همچون نتيجهاى از فرهنگ متكى بر پندارها و تصورها و نه بر فهم و شناخت واقع و حقيقت و روش علمى متكى بر دليل و حجت .
«
وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا كَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً
- و آنان ، همچون شما ، چنان مىپنداشتند كه خدا هيچ كسى را مبعوث نخواهد كرد . » در مجمع البيان آمده است : يعنى فرستادهاى را پس از موسى و عيسى مبعوث نخواهد كرد ، « 16 » و در تفسير كبير : محتمل است كه مراد آن بوده باشد كه ، بنا بر مذهب براهمه كسى را به رسالت نفرستد ، « 17 » و با وجود امكان صحت اين رأى ، بايد گفت كه معناى نزديكتر آيه بعث و برانگيختن مردمان براى حساب و جزا بوده باشد ، و اين ريشهء هر انحراف و گريز از چارچوب مسئوليّت است . و آيه اين اعتقاد واهى را طرد مىكند كه جنيان خدايانى خود به خود آفريدهاند و نمىميرند ، هرگز چنين نيست . . . آنان مىميرند - به همان گونه كه فرزندان آدم مىميرند - و همچون بشر بار ديگر در آخرت بعث پيدا مىكنند . و بعضى از آنان در بعث شك مىكنند كه همين شك آنان را به شرك و انحراف بيشتر وا مىدارد .
/ 448 در ميان مفسران اختلافى در اين باره وجود دارد كه آيا اين از جملهء
هامش
( 16 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 369 .
( 17 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 157 .