در ضمن بيان اين مطالب قرآن به اين امر اشاره مىكند كه تلاقى دو تمدن انسى و جنّى در شرك به خدا و فزونى انحراف و ستمگرى است كه در شرع خدا حرام است . . . از اين جمله است پناه بردن به جادوگران و شعبدهبازان با جن ، كه سبب دور شدن از حق و غوطهور شدن در باطل خواهد شد .
وحى الاهى همهء افتراها و دروغها و خرافاتى كه جنّيان را به صورت قوايى خارق العاده در آورده و آنان را به تراز ربوبيّت رسانيده است ، رسوا مىكند ، و همين امر بعضى از مردمان نادان را به پرستش آنان و شريك قرار دادنشان با خدا واداشته است ، و به همين سبب تأكيد مىكند كه :
اولا : آنان به علم حقّ و مطلق دست نيافتهاند ، پس اين درست نيست كه به آنچه / 431 از فرهنگ و انديشههاى ايشان در ذهن كسانى راه پيدا كرده است كه به آنها پناه مىبرند ، اعتماد شود ، بدان سبب كه علم آنان محدود است و در بسيارى از امور ناداناند . . . و در قرآن به وضوح تأكيد شده است كه بسيارى از تصورها و فرهنگهاى ايشان مبتنى بر گمان و پندار است و نه بر علم واقعى قاطع ( كلمهء « ظننّا - چنان پنداشتيم » به زبان حال جنيان چندين بار تكرار شده است ) ، و نيز آنان را آگهى از سرنوشت ساكنان زمين نيست و اين را نمىدانند كه پروردگارشان خواستار شر براى ايشان يا خير . و در آن هنگام كه قرآن نازل شد ، از اندازهء نادانى و گمراهى به بعضى از امور پرده برداشته شد كه واضحترين آنها ايمان به خدا و يكتا شناختن او بود .
ثانيا : اين كه آنان نيروهايى داراى قدرت خارق العاده نيستند كه بشر از آن بيمناك شود ، يا به طمع دست يافتن به قدرت به آنان پناه برد ، و دليل اين امر اعتراف خود ايشان به ناتوان بودنشان براى دريدن حجابها و استراق سمع از ملأ اعلى و عاجز بودن از مقاومت در برابر ارادهء خدا ، يا حتى گريختن از زير فرمان و سلطهء او است .
چون محور سوره در پيرامون سخن گفتن از جنيانى است كه كسانى آنان را شريك خدا تصور مىكردند و هنوز هم بعضى چنينند ، آيات پايانى سوره دربارهء
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 449
مساهمون: احمد آرام
ص٤٤٩