آن گاه زمين شكافته مىشود و مردمان شتابان از خاك خارج مىشوند و به جانب محشر به راه مىافتند .
«
وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً
- و خدا زمين را براى شما گسترده آفريد ، » كه بر آن فرش مىگستريم و بر آن راه مىرويم ، و جعل به معنى تمهيدى است كه به لطف و رحمت خدا از طريق قوانين طبيعى صورت مىگيرد ، و آفريدن زمين به صورتى است كه زندگى را بر آن ميسّر و امكان پذير مىسازد .
«
لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً
- تا بر راههاى گستردهء آن آمد و شد كنيد . » يعنى راههاى فراوان وسيع ، و به قولى : راههاى مختلف ، و فج راه ميان دو كوه است ، « 31 » و اين آيه تأكيدى بر آن است كه خداوند متعال زمين را براى ما گسترده و هموار ساخت ، چه اگر چنين نمىبود ، به راههايى ميان نقاط مختلف آن دسترسى پيدا نمىكرديم ، و از آيات الاهى يكى آن است كه هيچ نقطهاى بر زمين يافت نمىشود مگر اين كه آدمى مىتواند از راهى خود را به آن برساند ، و گفتهء خدا « سبلا » به صورت جمع حكايت از فراوانى و گوناگونى راهها است ، و گستردگى زمين اعم از راههاى خشكى و دريايى و هوايى است .
و اين كه گفتيم : فجاج راههاى ميان كوهستانها است ، عملا اين واقعيت وجود دارد كه اغلب راههاى خشكى از ميان سلسلهء كوهها مىگذرد ، و اين كه خدا از اين گونه راهها ياد كرده ، مخصوصا براى آن است كه آيت و دليل بودن آنها بيش از آن راهها است كه از دشتها و صحراها مىگذرد .
[ 21 ] بدين گونه پروردگار ما سبحانه و تعالى اين نعمتها را از آن روى به ياد ما آورد تا مگر از بخشندگى نعمت عظيم او بر خودمان آگاه شويم ، و جز او چيز يا كسى را نپرستيم ، / 417 و يادآورى نوح - عليه السلام - براى قومش از بخششها و نعمتهاى الاهى ، براى برانگيختن عقلها و ضماير ايشان بود كه گمراهى آنها را در
هامش
( 31 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 137 .