«
وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً
- و خدا روياند شما را از زمين رويانيدنى . » شيخ الطائفه ابو جعفر طوسى گفته است : پس انبات بيرون آوردن گياه از زمين است با گذشتن از مرحلهاى پس از مرحلهء ديگر ، و تقدير در « أنبتكم نباتا » آن است كه شما همچون گياه روييديد ، بدان جهت كه « أنبت » از ديدگاهى دليل بر نبت و روييدن است كه متضمن آن است ، « 29 » و صاحب مجمع البيان در آن چنين گفته است : يعنى از مبدأ آفرينش آدم ، چه آدم از زمين است و مردمان فرزندان اويند ، و اين همچون گفتهء ديگر او است :
وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَ نِساءً
، و به قولى ديگر : رويانيد همهء خلق را با خوردن آنچه از زمين مىرويد ، و گفتهاند كه معنى آن چنين است : رويانيد شما را از زمين با بزرگ شدن پس از كوچكى ، و دراز شدن پس از كوتاهى . « 30 » بنا بر اين انسان پسر زمين است ، و از اين لحاظ فرقى ميان او و فرد فرد فرزندان او وجود ندارد ، پس با آن كه او - عليه السلام - به صورت مستقيم از خاك آفريده شد ، پس از تجزيه و تحليل علمى واقعى به اين واقعيت دست مىيابيم كه اصل همهء ذرات بدن آدمى در زمين است .
«
ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها
- سپس شما را به آن باز مىگرداند . » همان گونه كه شما را از زمين و خاك بيرون آورد ، پس از مردن بدن شما تحليل و تجزيه پيدا مىكند و وارد خاك مىشود .
/ 416 «
وَ يُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً
- و شما را بيرون مىآورد بيرون آوردنى . » از طريق بعث و نشور ، و اين را مىدانيم كه ميان انسان و گياه تشابهى در تطوّر و تكامل و اطوارى كه از آنها مىگذرد وجود دارد ، حتى در بيرون آمدن از زمين كه در روز بعث همچون زهدان مادر مىشود و خدا چهل روز بر آن باران مىبارد ، و
هامش
( 29 ) - التبيان ، ج 10 ، ص 138 .
( 30 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 363 .