رسوايى و عذاب آن روز بر گرد گناهان نمىگردند ، و به طمع رسيدن به بهشت و رضوان خدا هر چه بيشتر به انجام دادن كارهاى نيك و صالح مىپردازند ، و در سختى و ناراحتى جزع و فزع نمىكنند ، بدان سبب كه شرّ حقيقى فقر و از دست دادن دوستان و بيمارى نيست ، بلكه عذاب و خشم خدا است ، و به طمع دست يافتن به خير عظيم در هنگام ملاقات با خدا ، از نيكى كردن به هيچ كس خوددارى نمىورزند ، و به عبارت ديگر : براى انسان رسيدن به ثبات ممكن نيست ، بلكه بيمناك و داراى شخصيت متغير و گردنده باقى مىماند تا آن گاه كه به آخرت ايمان آورد ، چه تنها همين ايمان است كه به او اطمينان مىبخشد ، و خواستههاى فطرى او را برمىآورد ، و او را از آن آگاه مىسازد كه به طرف آيندهاى برتر و خوبتر در حركت است .
چهارم : ترس داشتن از عذاب خدا است .
«
وَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ
- و كسانى كه از عذاب پروردگارشان مىترسند . » در التبيان آمده است كه : إشفاق به معنى نازكدلى از تحمل ترس در مورد امرى است ، و چون قلب سخت شود ، / 367 اشفاق از ميان مىرود ، و گفتهاند : هر كه از عذاب خدا بترسد از حدّ خود تجاوز نمىكند ، « 42 » و در واقع ترس ايشان از سختى عذاب به اندازهء ترسى نيست كه از خشم خدا دارند ، بدان جهت كه فراق رضوان اللَّه ژرفتر و دردناكتر از زبانههاى آتش است .
نمازگزاران حقيقى خود را در آتش فرض مىكنند ، و به همين سبب سخت در آن تلاش دارند كه خويشتن را از آن نجات دهند ، و خود را از آن جهت در بهشت تصوّر نمىكنند كه مبادا گرفتار غرور شوند و به آسايش و خوشگذرانى بپردازند ، و براى آن كه در سايهء خرافت شرك يا آرزوى قبول شفاعت حتمى خداوند متعال يا رؤياى اعمال صالحى كه از اندازهء قبول شدن آن از جانب خدا آگاهى ندارند قرار
هامش
( 42 ) - التبيان ، ج 10 ، ص 124 .