نظم و . . . و . . . آن ، و از لحاظ معنى به راهنمايى و معانى آن ، و آن كس كه قدرت فهم ظاهر و باطن قرآن را داشته باشد ، بدون كمترين شكى يقين خواهد كرد كه فراهم آوردن اين كتاب بزرگ از قدرت جنّ و انس خارج است ، و به همين معنى كلمهء « تنزيل » اشارتى دارد ، چه هيچ چيزى جز از جايگاهى بلند تنزيل پيدا نمىكند و فرود نمىآيد ، و به تعبير ديگر : اگر خداوند متعال به لطف خود اين رساله را فرو نمىفرستاد ، / 320 دانايان - با هر اندازه نبوغ و شايستگى و قدرت - توانايى بالا رفتن به مقامى را نمىداشتند كه كتابى همچون آن تدوين كنند ، نه با شعر و نه با كهانت ، و اگر دو تمدن جنّ و انس با يكديگر براى اين منظور همكارى كنند باز چنين است :
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً
. « 94 » ثانيا : خداى تعالى در كتابش با صفات و اسماء حسناى خود تجلّى پيدا مىكند ، و كتاب او از آغاز تا انجام هدايت كنندهء ما به سوى او است ، و آن كس كه آيات آن را مىخواند و به تدبّر در كلمات آن مىپردازد ، با بصيرت ايمان و يقين پروردگار خويش را مىبيند . امام صادق ( ع ) گفت : « خدا براى آفريدگانش در كلام خود تجلّى كرده و آشكار شده است ، ولى آنان او را نمىبينند » ، « 95 » و امام على ( ع ) گفت : « پس خدا محمّد ( ص ) را برانگيخت . . . با قرآنى كه معنى آن را آشكار نمود ، و اساسش را استوار فرمود تا بندگان را كه نسبت به پروردگار خويش ناداناند دربارهء او دانا كند ، و پس از آن كه انكار او مىكردند به او اقرار كنند ، و او را نيك بشناسند ، از آن پس كه خود را ناآشنا به دو مىنمودند . پس خداى سبحان ، در كتاب خويش - قرآن - ، بى آن كه او را ببينند خود را به ايشان آشكار گردانيد ، بدانچه از قدرتش به آنان نماياند ، و از قهر خود ترساند . و اين كه چگونه با كيفرها ، آن را كه بايد نابود گردانيد ، و با داس انتقام خرمن هستيشان را درويد » . « 96 »
هامش
( 94 ) - الاسراء / 88 .
( 95 ) - بحار الانوار ، ج 92 ، ص 107 .
( 96 ) - نهج البلاغة ، خطابهء 147 ، ص 204 .