خطا كنندگان است . « 86 » از اين ديدگاه قرآن ، به دنبال دو آيه گذشته ، تأكيدى بر اين امر مىآورد كه رسالت از ساختههاى انديشهء پيامبر ( ص ) نيست ، بلكه با غيب اتصال دارد و جبرييل كلمه به كلمه و حرف به حرف آن ، و حتى حركات آن بدون كم و كاست و تغيير از جانب خدا به رسولش وحى مىكند و مىرساند ، پس رسالت نيز داراى دو جنبه است : يكى ظاهرى كه در قرآن تجسم يافته است كه مردمان با چشم خود آن را مىبينند و حواسشان آن را ادراك مىكند ، و ديگرى غيبى كه آن را نه مىبينند و نه ادراك مىكنند و شايستگى آن را ندارند ، و آن كه ميان فرستنده و فرستاده ميانجى و واسطه است جبرييل است كه قرآن را از طرف پروردگار جهانيان به رسول او ( ص ) مىرساند ، و ديده نشدن جنبهء غيبى از طرف ما نمىتواند بهانهاى براى كافر شدن به آن باشد ، به دو دليل :
اول : قصور انسان از احاطه پيدا كردن علمى به غيب زندگى از مسلّمات و بديهياتى است كه هر عاقلى آن را مىپذيرد ، و به همين سبب است كه بشر نمىتواند بر وحى الاهى احاطهء علمى پيدا كند ، و لذا قرآن شيئيگرى مادى را كه بعضى به آن معتقدند رد مىكند ، و از جملهء ايشانند آن كسان كه از آن جهت به رسالت كافر مىشدند كه جبرييل را نمىديدند
وَ قالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ
« 87 »
أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ
. « 88 » دوم : جنبهء ظاهرى ( قرآن ) دليل قاطعى است كه هر صاحب عقلى را به / 314 ايمان آوردن به جنبهء ديگر آن ( وحى ) متقاعد مىسازد ، چه هر كس در آيات قرآن تدبّر و تفكّر كند ، ناگزير به اين كه قرآن از جانب خدا نازل شده است تسليم مىشود ، چه آن را معجزاتى از لحاظ بلاغت و نظم و معانى راهنماى به حق آن مىبيند كه ممكن نيست از جانب كسى جز خدا نازل شده باشد ، چنان كه خداى
هامش
( 86 ) - بحث دربارهء سوگند در آيهء 75 از سورهء واقعه گذشت و به آنجا رجوع شود .
( 87 ) - الأنعام / 8 .
( 88 ) - هود / 12 .