بنا بر اين تكذيب آنان به قارعة از حقيقت واقعى چيزى را تغيير نداد ، بلكه آنان را در دنيا ، پيش از آخرت ، در معرض كوفتن و زدن قرار داد ، و ما كه از اخبار گذشتگان آگاه مىشويم ، واجب است كه آن را براى خود حاقهاى بگيريم كه براى ما سنت جزا را كشف مىكند ، و بنا بر آن حقيقت داشتن ساعت و قيامت و بعث ( آخرت ) را .
/ 274 [ 9 - 10 ] و سياق صورتهاى ديگرى را عرضه مىدارد كه از همين حقايق ما را آگاه مىسازند : استيلاى خدا بر زندگى و سنت جزا و آخرت . و قرآن بر شمارهء مثالها مىافزايد تا در نزد ما ذرّهاى شك و شبهه در اين باره باقى نماند كه آن حوادث تصادفى بوده است ، و در نتيجه به هر چه عميقتر شدن ايمان به خدا و جزا دسترس پيدا كنيم .
«
وَ جاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِكاتُ بِالْخاطِئَةِ
- و فرعون و كسانى كه پيش از او بودند و واژگون شدگان به خطا كارى پرداختند . » يعنى به ارزشها و كردارهاى دور از حقّ و صواب ، همچون ستم كردن و خود بزرگ بينى و شرك و ادعاى ربوبيّت ، و دربارهء پيشينيان فرعون دو گفته است :
يكى آن كه آنان ملتها و قرنهاى پيش از وى بودهاند كه خدا ايشان را هلاك كرد ، و ديگرى - كه آن نيز صحيح است - اين كه : فرعون حلقهاى از يك نظام سياسى بود كه بر مصر فرمانروايى مىكرد ، و پيشينيان وى حلقههاى ديگرى از همين نظام بودند . و امام صادق - عليه السلام - دربارهء اين گفتهء خداى : « و جاء فرعون » گفت : « يعنى سومى و پيش از او اوليان » ، « 19 » و آثار و مطالعات تاريخ سياسى مصر ، « 20 » نيز به همين گونه اشاره مىكنند ، و شايد بهتر آن است كه دو نظر با يكديگر جمع و گفته شود كه « من قبله » همهء كسانى را كه پيش از فرعون بودهاند ، از پادشاهان مصر و ديگران شامل مىشود .
هامش
( 19 ) - البرهان ، ج 4 ، ص 375 .
( 20 ) - رجوع كنيد به كتاب ( مدخل في علم السياسة ) تأليف بطرس غالى وزير كشور پيشين مصر و استاد علوم سياسى در دانشگاه قاهره .