بادى است كه شدت آن از حدّ قانونها و مقياسهاى طبيعى در گذشته ، و به كيفيتى است كه براى بشر تصور كردن آن غير ممكن است ، بدان سبب كه اصل معنى عتوّ بيرون رفتن از حدّ است ، چنان كه خداى تعالى گفت :
وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ
، « 9 » و نيز گفت :
فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ
، و خدا از آن روى باد را براى عاد عاتية قرار داد كه بازتابى از عتوّ خود ايشان از امر او عزّ و جلّ بوده باشد ، پس اگر كسى بخواهد آن را در عالم تكوين تصور كند ، كاملا همچون باد صرصرى مىيابد كه از حد متعارف خود تجاوز كرده است ، بلكه از آن هم بزرگتر و سختتر است ، زيرا كه بادهاى شهوات سركش در حقيقت سبب هلاك آنان بوده است ، و نه باد ظاهرى كه تجسّم يافتهء آن و كيفر آن به شمار مىرود .
«
سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَ ثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً
- كه آن را هفت شب و هشت روز پى در پى بر آنان گماشت . » پس به صورت تصادفى به سببى شوم يا تغيير كيهانى خارج از حساب و سنتها ، باد مأمور وزيدن بر آنها نشد ، بلكه ارادهء الاهى آن را مسخر خود كرده و بر هلاك آنان گماشته بود ، و مؤمنان به حوادث بدين گونه مىنگرند و آنها را تجزيه و تحليل مىكنند ، ولى غير مؤمنان از هيچ عبرتى فايده برنمىگيرند ، بدان جهت كه آن را نتيجهء تصادف يا تغييرات نهانى مىشمارند و بدين گونه نادانى يا به نادانى زدن خويش را آشكار مىسازند ، و به خردهاى خود نمىانديشند كه اگر چنين مىكردند آنان را به دست تدبيرى رهبرى مىكرد كه بر سراسر آفرينش مسلط است .
فخر رازى گفته است كه از آن روى چنين است كه بعضى از مردم مىگويند : اين بادها بدان سبب شدت يافت كه يك اتصال فلكى نجومى مقتضى آن بود ، پس در گفتهء خداى تعالى : « سخّرها » اشاره به / 272 رد كردن اين مذهب و دليل است ، و بيان اين مطلب كه آنچه صورت مىگيرد به تقدير و قدرت خدا است ، و اگر اين نكتهء دقيق نمىبود ، ترساندن و بر حذر داشتن از عذاب صورت نمىگرفت ، « 10 » و
هامش
( 9 ) - الذّاريات / 44 .
( 10 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 104 .