بر جاى مىگذارد ، و چگونه مىتواند انسان ضعيف از اين حوادث رسوا كنندهاى نترسد كه آسمانها و زمين از آن بيمناكند ، و چگونه نترسد در حالى كه به ملاقات پروردگارشان مىرود و عمل خود را مىبيند و به سوى سرنوشت ابدى خود روانه مىشود ؟
حاقّه كلمهاى نيست كه گفته شود ، بلكه اين حرف عنوان امرى بزرگ است كه با آن زمين به لرزه درمىآيد ، و آسمان متزلزل مىشود ، و درياها به حركت درمىآيد ، و كوهها متلاشى مىشود ، و « هر دايه از شيرخوارهء خود غافل مىماند ، هر زن باردارى بار خود را بر زمين مىنهد و مردمان را مست مىبينى در صورتى كه مست نيستند بلكه عذاب خدا شديد است » . و پرسش قرآن با لفظ « ما » نمايندهء بزرگداشت و يادآورى و تهديد و جلب نظر است ، و در اين حد نمىايستد بلكه بر آن چنين مىافزايد :
«
وَ ما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ
- و تو چه مىدانى كه حاقه چيست ؟ » و از اين آيه بزرگداشت و تعظيم مفهوم مىشود ، چنان كه دانستيم كه هيچ كس از حقيقت قيامت آگاه نيست ، و تنها چيزهايى را از آن مىداند : به اين كه حقّ است ، و اين كه از حوادث آن زلزلهء زمين است و حشر مردم و از هم پاشيدن كوهها ، ولى از ميقات و موعد آن هيچ آگاهى ندارد ، و نيز آلات و افزارهايى در تصرّف او نيست تا به وسيلهء آنها از پيشامدهاى عظيم آن با خبر شود .
/ 269 [ 4 - 8 ] پس چگونه به حاقه ايمان آوريم ؟
از ما خواسته نشده است كه دقايق و تفصيلات وقايع قيامت را بدانيم ، و اگر از آن ناتوان بمانيم كافر شويم . هرگز . . . تنها اين بسنده است كه ايمان به آن نقش خود را در زندگى ما ايفا كند ، و اين از تسليم شدن به اصل وجود آن و آن را حقى لازم و واجب شدهء از جانب خداى عزّ و جلّ دانستن ميسّر مىشود . . . و نظرى به تاريخ ما را به اين امر راهنمايى مىكند ، زيرا كه همهء بلاهايى كه بر گذشتگان آمده ، صورت كوچك شدهاى از سنت جزا و مجازاتى است كه با تمام حجم و بزرگى و معنى خود در روز قيامت آشكار خواهد شد ، و مطالعهء در تمدنهاى گذشته و