هر چه را كه بخواهند برگزينند و هر فرمان كه خواهند بدهند ، و وضعى همچون در دنيا ندارند كه گسيخته عنان بودند و هر چه هوس مىكردند به انجام مىرساندند و مراعات حلال و حرام خدا و حق و باطل را نمىكردند ، مخصوصا كسانى از ايشان كه بر گردنهاى مردمان سوار بودند و به ادامه دادن جرم و گناه خود به صورت گردنكشى و ستمگرى مشغول .
و قرآن حال آنان را به صورتى براى ما مجسم مىسازد كه ذلت و خوارى بر اندامها و چهرهء ايشان آشكار است ، و ذلت باطنى نزديك است كه در محشر آنان را از پا درآورد . و در دنيا چنان بينيهايشان را بالا مىكشند كه همچون خرطوم دراز مىشد ، و از آن روى كه در دنيا مال و سلطه در اختيارشان بود و پيروان فراوان داشتند ، هر چه بيشتر مبالغه در تظاهر به عزت و استكبار مىكردند .
«
خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ
- چشمانشان فرو افتاده است . » به سبب ذلتى كه آنان را فرا گرفته ، چشمانشان فروهشته به طرف پايين است و از خوارى وضعى كه دارند حتى نمىتوانند به ديگران نگاه كنند .
«
تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ
- خوارى آنان را پوشانده است . » / 245 ذلت سيماى آنان را پوشانده ، و شايد معنى آن باشد كه ذلت معنوى چندان برايشان مستولى شده كه ديگر تاب تحمّل آن را ندارند ، و چنان خستهشان كرده است كه سگهاى شكارى گرفتار خستگى مىشوند ، و أرهقه يعنى چندان بر او بار كرد كه از طاقت او بيرون است . و حكمت خدا در باز داشتن مجرمان از سجود پس از فرمان دادنش به آن ، در صحراى محشر كه آزمايش كردن با سجود مايهء بازشناختن مسلمان از مجرم است ، مايهء رسوايى آنان شد . و قتاده گفت كه به ما گفتهاند كه پيامبر - صلّى اللَّه عليه و آله - مىگفت : « در روز قيامت براى مؤمنان اذان مىگويند تا در آن جا به سجده روند ، پس مؤمنان سجده مىكنند و منافقانى كه در ميان مؤمنانند از طرز سجده كردنشان شناخته مىشوند » ، « 70 » و مردمان از اين راه حقيقت را
هامش
( 70 ) - الدر المنثور ، ج 6 ، در تفسير آيه .