افكار فرقهء مجسّمه است در نزد بعضى از مسلمانان كه به فرهنگهاى دينى راه يافته ، به همان گونه كه پيش از آن با افكار مسيحى آميختگى پيدا كرده بود . و فخر رازى ردّى مفصل بر اين خرافه در تفسير بزرگ خود نوشته است . « 64 » ج : و گاه كشف از ساق كنايه از آن است كه روز قيامت روز سختى و شدت است ، و در المجمع از قتيبى چنين نقل شده است : اصل اين تعبير مربوط به آن است كه چون مردى در كارى بزرگ گرفتار شود كه نيازمند جدّ و جهد در آن است ، پوشش از روى ساقهاى پاى خود برمىدارد ، و به همين سبب كشف از ساق تعبيرى براى بيان شدت است ، و اعراب مىگويند : جنگ بر ساق ايستاد ، و كشفت عن ساق ، و مقصود بيان كردن شدت و سختى است : قد شمّرت عن ساقها فشدّوا * و جدّت الحرب بكم فجدّوا * و القوس فيها وتر عرد جنگ ساق خود را آشكار كرد پس سختى كنيد * و جنگ جدّى شد پس جدّيّت كنيد * و كمان زهى / 243 سخت دارد . « 65 » د : و ممكن است گفته شود كه كنايه از آشكار شدن اصول حقايق است ، و قرآن از آن روى كشف از ساق را به كار گرفته كه ساق هر چيز اصل آن است ، و به همين سبب گفتهاند ساق درخت . و روز قيامت روزى است كه پرده از اصل حقايق برداشته مىشود و حق اصلى و اعمال مردم برايشان آشكار مىشود . على بن ابراهيم گفت : روزى است كه پرده از روى امور پوشيده و مخفى برداشته مىشود ، « 66 » و شايد ما تلويحا اين معنى را در اين گفتهء خداى تعالى احساس كنيم :
«
لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
- از اين در غفلت بودى و ما پردهء تو را برداشتيم و چشمت امروز تيزبين است » . « 67 » و بنا بر اين روز قيامت روز فرو افتادن پردهها از روى حقيقت است تا مردمان آن را چنان كه
هامش
( 64 ) - التفسير الكبير ، در تفسير همين آيه در مجلد 30 .
( 65 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 339 .
( 66 ) - تفسير القمّى ، ج 2 ، ص 383 .
( 67 ) - ق / 22 .