و بيكار مانده است ، و به همان گونه كه از عاقلان پند نمىپذيرند ، به آخرت نيز معترف نمىشوند و قرآن آنان را بدين گونه تهديد مىكند :
فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ
- به زودى خواهيد ديد كه بيم دادن من چگونه است . » در آن هنگام كه زمين ايشان را در خود فرو مىبرد و گرفتار عذاب دنيا مىشوند ، يا در آخرت كه با عذاب دايمى دردناك رو به رو مىشوند ، حقيقت نذير و بيم را خواهند شناخت .
[ 18 ] ولى قرآن به عنوان دليل براى آيندهء پنهان تنها به حقايق آن اكتفاء نمىكند ، بلكه با شواهد ظاهرى نيز به استدلال مىپردازد ، تا چنان نباشد كه هيچ بشرى بهانه و عذرى براى كفر ورزيدن و انحراف خود بتواند پيدا كند ، و حجت كامل بر ضد او فراهم آيد و از دليل بر عذاب خدا و قدرت او براى آن كه هر چه مىخواهد بكند ، آگاه شود .
چون به مطالعهء تاريخ بشرى بپردازيم ، آن را بهترين آموزگار براى انسان مىيابيم ، بدان سبب كه او را به سوى سنتهاى خدا و نشانههاى معرفت او رهنمايى مىكند ، و در آن هنگام كه به پژوهش دربارهء حوادث آن مىپردازيم ، به اين نتيجه مىرسيم كه بسيارى از امتها و ملل و اقوام و جوامع قربانى كفر و نافرمانى خود نسبت به امر خدا شده و رنگهايى از عذاب را چشيدهاند كه به سبب هولناكى و زشتى فهم آنها از توانايى بشر بيرون است .
وَ لَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
- و كسانى كه پيش از ايشان بودند نيز تكذيب كردند . » شهرهاى ويران شدهء لوط كجا است ؟ و فرعون و قومش اكنون كجايند ؟ در پاسخ اين پرسشها جز يك جواب وجود ندارد : آنان برافتادند و تمدنهاشان نابود شد ، بدان جهت كه از پروردگار خويش نترسيدند و از رسالتها و رسولان او پيروى نكردند .
فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ
- پس عذاب زشت و منكر من چگونه بود . »