مىسازد ، و كسى كه بدين دهليز و گودال درافتد از آن رهايى ندارد بلكه هم چنان در فريفتگى و غرور خود مىماند تا مرگش در رسد ، و اين راهى است كه منافقان پيمودند .
«
حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ
- تا آن گاه كه فرمان خدا در رسيد . » يعنى پيروزى مؤمنان ، يا مهلتى كه او نهاده و تأخيرى در آن نيست ، و بدان هنگام توبه سودى نمىبخشد ، كه چون مرگ فرا رسد آرزوها و تمنّيات باطل شود .
پروردگار ما پيش از آن كه اين آيه را تمام كند ، به نقش شيطان در فريفتن انسان ، كه در آراستن نافرمانيها ( به ديدهء انسان ) و مؤكّد كردن آرزوها در نفس آدمى نمايان مىشود ، و اين كه او را بر هيچ كس تسلّط و چيرگى ( مطلق ) نيست ، اشاره مىكند .
و امام ( سجاد ( ع ) ) در دعا ، پس از آن كه از نخستين دشمن خود كه همان نفس است ، به خدا شكايت مىكند گويد : « خدايا از دشمنى به تو شكايت مىكنم كه مرا گمراه مىسازد ، و شيطانى كه مرا مىفريبد ، سينهام را از وسوسه انباشته ، و انديشههاى پوچ او دلم را بر گرفته ، ( هواى نفس را به يارى من گماشته ) و دنيا دوستى را در ديدهام آراسته و ميان من و طاعت و نزديكى جوار رحمت حايل شده است . » « 67 » در واقع نقش اساسى شيطان همان معاونت و همكارى بر انحراف است و تأكيد نصوص اسلامى بر اين حقيقت ( و ذكر آن در اين آيه به صيغهء استدراك ) تمام براى آن است كه بشر وسوسههاى شيطان را عذرى موجّه و موجبى / 49 براى انحراف و گمراهى خود نشمرد و نگويد كه بدان مجبور بوده است .
«
وَ غَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ
- و آن فريبنده شما را نسبت به خدا مغرور و نافرمان داشت . » يعنى شيطان ، خواه از انسان يا از جن . و « غرور - بسيار فريبنده » صيغهء مبالغه است و دلالت بر آن دارد كه عمل و شگرد او فريبكارى است ، و شك نيست كه تبليغات گمراه كنندهاى كه فرهنگ فساد ، به صورت كتاب و تصوير و صدا ،
هامش
( 67 ) - الصحيفة السّجاديّة ، مناجاة الشاكين .