و پيروان هر آواز برآورندهاى هستند » ، و از پيامبر ( صلّى اللَّه عليه و آله ) روايت كردهاند كه گفت : « بيگمان آن ساعت مىرسد كه بر هر ناكسى ناكس زادهاى « آيد » ، و از اينجا به ارزيابى مسير حركت نسلهاى بشرى پرداخته و نتيجه گرفتهاند كه به سوى انحطاط مىرود .
ديگران گفتهاند : بلكه زندگى به سوى تكامل مىرود ، و اين مطلبى است كه آن را از آيات قرآن الهام مىگيريم و درمىيابيم و از ميان آن آيات همين دو آيه است ، و اين دو حاوى اين مژدهاند كه در آينده كمال در انتظار بشريّت است ، و بيقين روزى از روزها نور خدا كامل خواهد شد تا تمام زمين را فرا گيرد و بر تمام مردم چيره شود و پرتو افكند . و اين چنين است كه پروردگار ما خاتم پيامبران خود را برترين ايشان قرار داده . پس غرابتى ندارد كه در اخبار مىخوانيم كه آمده است آخرين اوصياى دوازدهگانه از فرزندان او همان كسى كه قيام مىكند و آن نهضت جهانى را به سوى قلّهء سعادت و كمال سوق مىدهد .
علىّ بن ابراهيم قمى ( رض ) گفت : « و اللَّه متمّ نوره - خدا كامل كنندهء نور خويش است » به وجود قايم آل محمد ( ص ) تا آنجا كه چون بيرون آيد خداوند او را بر تمام دينها پيروز و مسلّط مىكند ، تا جز خدا را نپرستند ، و اين / 354 سخن اوست ( عليه السلام ) - « زمين را پس از آن كه انباشته از ظلم و جور است از قسط و عدل سرشار مىكند » ، « 11 » و امير مؤمنان ( ع ) گفت : « تا هيچ روستايى نماند مگر آن كه بانگ شهادت به لا إله الّا اللَّه و محمد رسول اللَّه صبحگاه و شامگاه در آن برآيد » . آرى ، اگر مسير بشريت را با ساعتها و روزها قياس كنيم پارهاى نشانههاى برگشتن به عقب مىيابيم و بسا كه با برخى انحطاطها روبرو شويم ، ولى نتيجهء نهايى مبتنى بر پايه ارقام استراتژيك ( بر حسب نسلها و قرنها ) ما را بدين امر رهنمون مىشود كه اين مسير به سوى جلو مىرود ، پس شك نيست كه حال بشريّت امروز از وضعى كه دو قرن پيش داشته ، اگر اجمال ارزشهاى دينى را ملاك
هامش
( 11 ) - تفسير القمى ، ج 2 ، در تفسير همين آيه .