« و هنگامى كه خداى تو از پشت فرزندان آدم ذريّهء آنها را بر گرفت و آنها را بر خود گواه ساخت كه آيا من پروردگار شما نيستم ؟ گفتند : بلى ، ما به خدايى تو گواهى دهيم كه ديگر در روز قيامت نگويند ما از اين غافل بوديم . و يا نگوييد كه براستى پدران ما به دين مشرك بودند و ما نيز فرزندان پس از آنان بوديم ، آيا به كردار اهل باطل ما را به هلاكت خواهى رساند ؟ . و بدين گونه آيات خود را تفصيل مىدهيم باشد كه از راه باطل باز گردند . » «
وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
- و از شما پيمان گرفته ، اگر مؤمن هستيد . » يعنى اگر پيمان نخستينى و پيشين را دائر بر فرمانبردارى از خدا و پيامبر دادهايد ، انفاق كنيد .
برخى از مفسران گفتند : پيمان عالم ذرّ براى برانگيختن و تحريض مفيد نيست ، زيرا ما آن پيمان را به ياد نمىآوريم ، پس چگونه حجّتى بر ما تواند بود ؟
عطاء و مجاهد و كلبى و دو مقاتل گفتند : مراد هنگامى است كه خداوند انسان را از پشت آدم برآورد ، و گفت : «
أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى
« 17 » - آيا من پروردگار شما نيستم ؟ گفتند : بلى » و فخر رازى گفتهء آنان را رد كرد و گفت : اين ( تفسير ) ضعيف است ، و آن بيان از آن رواست كه خداى تعالى پيمان گرفتن را ياد كرده است تا سببى باشد كه مردم را عذرى در ترك ايمان پس از آن باقى نماند ، و گرفتن پيمان هنگام بيرون آوردن آنان از پشت آدم براى اين گروه معلوم نيست مگر بنا بر گفتهء پيامبر ( و در ردّ رأى آنان ادامه مىدهد تا آنجا كه گويد : ) پس دانستيم كه تفسير اين آيه بدين معنى روا نيست ، « 18 » و حقيقت حال اين است كه خداوند از بنى آدم پيمان نگرفت و از آنان بر خودشان گواهى نستاند مگر براى آن كه روزى از روزها به وسيلهء فرستادگان و اوليا و حجّتهاى خود اداى پيمان را باز خواهد و آن پيمان به
هامش
( 17 ) - الاعراف / 172 .
( 18 ) - التفسير الكبير ، در تفسير همين آيه .