موش صحرايى است ، زيرا آن جانور خود را در آن لانهء دو در پنهان مىكند ، هم چنان كه منافق نيز نقبى از ظاهرسازى و تكلّف و دروغ فراهم مىسازد و شخصيت حقيقى خود را در آن پنهان مىكند ، و منافقان در طول تاريخ دو شخصيتى بودهاند ، در ميان مسلمانان به زيباترين صورتهاى اسلام تظاهر مىكردند و در ميان كافران حقيقت خود را كه دشمنى با حق و اهل آن است آشكار مىساختند و اين تظاهر و دورويى را وسيلهء نيل به غنيمت و مصلحت از هر دو طرف قرار مىدادند .
«
يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ
- به ياران خود از اهل كتاب كه كافر بودند مىگفتند . » اينان همان برادران حقيقى آنهايند زيرا شخصيت و مصالح و هدفهايشان يكى است ، / 257 با وجود آن كه به برادرى با مؤمنان تظاهر مىكنند ، و تمام اهل كتاب نيز برادر آنان نيستند زيرا ميان ايشان مؤمنانى نيز وجود دارند ، بلكه برادرانشان كافران و مشركان آنانند . بخشى از رهنوردان راه نفاق پيرامون مؤمنان دوايرى كشيده و به دنبال مصلحتى مىگشتند كه به چيرگى حق و پيروان مخلص آن تحقق نبخشد .
از اين رو وقتى نشانههاى جنگ ميان بنى نضير و مسلمانان پديدار شد منافقان خواستند به طمع پيروزى باطل و رسيدن خود از درون به اريكهء حكمرانى ، آتش نبرد را برافروزند ، يا دست كم از خطرهاى مترتّب بر شكست مؤمنان در صورتى كه اينان را در زمرهء مؤمنان به شمار آرند ، دور بمانند امّا ايشان - بنا بر عادت خود در هر زمان و مكان - تمام تخم مرغهايشان را در سبد يهوديان ننهادند ، بلكه احتمال شكست آنان را نيز دادند و از اين رو نقشه كشيدند و مكرى يافتند بر اين پايه كه هم پيمانيهاى ايشان با يهود پنهان بماند ، تا در صورتى كه يهوديان شكست خوردند ، اينان در ميان مسلمانان پيروزمند چيزى را از دست ندهند . پس به تنهايى و گروه گروه به نزد بنى نضير خزيدند و به آنها نامهنگارى و تأكيد كردند .
«
لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ
- اگر شما را اخراج كنند ما نيز با شما بيرون مىآييم . » يعنى اگر مسلمانان تصميم به اخراج شما گرفتند ما نيز بيرون خواهيم آمد ،