كه به مصلحت اينان كردهاند فراموش نمىكنند ، و بطبع پيشگامى و سابقهء آنان را در پيروزى و تأسيس سراى اسلام ( دولت اسلامى ) ارج مىنهند كه به اينان اجازه و امكان داد به نزد آنان مهاجرت كنند و با فعاليّتى بهتر و گستردهتر بجنبند ، و نيز پيشگامى ايشان را در ايمان كه ايمان اينان بر آن استوار شده قدر مىشناسند و رابطهء اينان با ايشان بر اساس ديد احترام و عشق و قدرشناسى بنيانگذارى شده است .
اين آيه را سه بينش مهم است كه موضع ارزيابى درست را از جانب نسلهاى بعد نسبت به نسلهاى پيشين بيان مىكند ، و در اين مورد سه نظريه است كه سه موضعگيرى متفاوت را به دنبال دارد :
1 - كسانى كه پيشينيان را عقب مانده و سبب عقبماندگى آيندگان شمردند و موضعى كاملا منفى نسبت به آنان گرفتند و آنان را مرتجعان خواندند ، و دعوت به بناى حال و آيندهاى از نو بر اساس درهم شكستن گذشته كردند . اين گروه امروز به صورت مسلمانان غرب زده و منفىگرايانى متمثّل شدهاند كه در برابر واقعيتى كه در آن پرورش يافتهاند دستخوش عكس العملهايى شدند ، و كار بعضى از آنها بدانجا كشيد كه خود دين اسلام را متّهم كردند ، زيرا پارهاى جهات منفى در پدرانشان كه بر اين ديانت بودند ديدند ، چنان كه خداى تعالى گفت : «
وَ الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَ تَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَ هُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ ما هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
« 58 » - و آن كه به پدر و مادرش گفت : اف بر شما ، آيا به من وعده مىدهيد كه از گورم برخيزانند و حال آن كه مردمى پيش از من بودهاند كه برنخاستهاند ؟ و آن دو به درگاه خدا استغاثه مىكنند و گويند : واى بر تو ، ايمان بياور كه وعدهء خدا حق است . مىگويد اينها چيزى جز همان افسانههاى پيشينيان نيست . » 2 - دستهاى ديگر در موضع قبول مطلق قرار گرفتند و چنين پاسخ دادند «
إِنَّا وَجَدْنا / 253 آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ
« 59 » - پدرانمان را بر
هامش
( 58 ) - الاحقاف / 17 .
( 59 ) - الزخرف / 23 .