و جنبشهاى گمراه . و شيطان بر هيچكس ، ما دام كه ايمان دارد مسلّط و چيره نمىشود . مگر ايمان دژ استقلال و متّكى بودن به خود نيست ؟ و سپرى براى دل در برابر فتنهها و فريبها و شهوتها محسوب نمىشود ؟ و مگر نه هر گاه بشر اعتماد و پشتگرمى و توكّل خود را به خدا به هنگام وزيدن تند باد شهوتها و پى در پى رسيدن فشارها از دست بدهد ، پايدارى و مقاومت بر او دشوار و غير ممكن مىشود ؟ در چنين حالى انسان چون پرى دستخوش مركز گردباد ، هر گونه اراده و اصالت و انديشه را از دست مىدهد و تسليم هر يك از شيطانهاى جنّ و انس مىشود كه او را برانند و بچرخانند .
انسان نمىتواند بى رهبرى زندگى كند ، پس اگر به حق يارى نكند و دوستدار رهبرى خود نباشد و به جامعهء خويش نپيوندد و به باطل يارى كرده و با مظاهر آن دوستى ورزيده و به جريان آن پيوسته است . منافقان خطّ نخست را رد كرده و از اميال و شهوتهاى خود پيروى كردهاند و از اين رو در دام شيطان افتادند و شيطان تا آخرين حد بر آنان چيره شده است . در معنى كلمهء «
اسْتَحْوَذَ
- چيره شد » گويند از « أحوذ الشيء » آمده يعنى آن را گرد آورد و به يكديگر پيوست ، و چون گرد مىآورد بر آنان چيره مىشود و تسلّط و توانايى مىيابد . و ديگرى گفته است : از « حوذ » است كه بيرون ران شتر باشد كه از خلال آنجا شتر را مىرانند ( و حاذ الإبل : يعنى شتر را سخت راند ) . و معنى واضح است كه همان چيرگى بر آنهاست .
«
فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ
- پس نام خدا را از يادشان برده است . » در دلهايشان و رفتارشان و واقعيّت عملى ايشان . و هر جا كه مورد ذكر و نام خدا باشد ، همانا از ياد بردن آن براى انسان خسارتى بزرگ است . و شيطان در گمراه ساختن آدمى از كوچكترين امور آغاز مىكند و گام به گام پيش مىرود تا بر رفيقش دست يابد ، و روشهاى فريب و مكر او گوناگون است و مهمترين آنها آراستن دنيا ، و زيبا نماياندن گناهان به انسان ، و برانگيختن آرزوها و خواهشها در قلب او ، و انگيختن او به جانب آنها و آميختن حق به باطل است . امير مؤمنان / 188 ( عليه