دوست داشتن پراكندگى ميان مؤمنان ، و شايد اين آيه دلالت مىكند بر آن كه اصل در نجوا مكروه بودن آن است ، زيرا گمانگاه غيبت و تهمت و مركز توطئه ضد نظام است و از آن رو كه شيطان به هنگام نجوا از هر حالت ديگرى قويتر است ، و از اينجا بهتر است از نجوا دورى شود مگر به وقت نياز .
«
لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا
- براى آن كه مؤمنان را غمين كند . » مؤمنان وقتى دستهبنديهاى سرّى مخالف مبادى و مصالح خود را مىبيند ، از بيم چيرگى و حكمرانى آيندهء آنها غمگين مىشوند ، زيرا آن دستهبنديها شعلهء اسلام را در ميان امّت خاموش مىكند . / 168 پروردگار ما اندوه مؤمنان را با بخشيدن اطمينانى بيشتر به اراده و مشيّت فعّال و دگرگون كنندهء خود در مورد آفريدگان ، و فراخواندن ايشان به توكّل بر ذات خود ، چاره مىكند ، زيرا امّتى را كه به پروردگار خود توكّل كند ، توطئهها درهم نمىشكند .
«
وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ
- و حال آن كه هيچ زيانى به آنها نمىرساند ، جز به اذن خدا ، » آرى ، منافقان و دشمنان امّت اسلامى در نهان و دور از آگاهى اين امّت توطئهها عليه آن مىچينند ، ولى اين توطئهها از ديدگاه علم خداوند پنهان نيست ، و از ارادهء او بزرگتر نيست كه بتوانند زيانى به مؤمنان بزنند ، مگر پس از آن كه خداوند اذنى بر اين امر بدهد . ولى كى خداوند چنين اذنى مىدهد ؟ آن گاه كه امّت در گردابهاى زد و خورد يا دشنامگوييها به يكديگر و آشفتن كارها غرق شده باشند . امّا خداوند اعمال امّت متّحد جدّى پوياى كوشا در راه خدا را تباه نمىسازد و كوششهاى چنان امّتى را ضايع نمىكند . و تا وقتى كه خداوند از رسالت و اولياء و بندگان خود دفاع و حمايت مىكند هرگز اجازه نمىدهد كه نورش خاموش شود .
«
وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
- و مؤمنان بايد كه بر خدا توكّل كنند ، » و توكّل تنها به زبان نيست ، بلكه اعتماد به خدا و دور كردن زنجيرهاى نوميدى و بيم و دودلى از خود و مسلّح شدن به بينشهاى حاصل از وحى در كوشش و اجتهاد و خوش بينى و اجراى برنامههاى وحى در پويايى ، شامل حكمت و تدبير و