همگى در مخالفت با خداوند و كفر همكارى كرده و به نيرو و شمارهء خود فريفته شده باشند .
«
فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا
- و آنان را از كارى كه كردهاند آگاه مىسازد . » از كارهاى بدى كه كردهاند به وسيلهء حسابرسى ، و از خلال عذاب زيرا عذاب آخرين صورت حقيقى اعمال آنهاست . هم چنان كه خبر دادن خداى تعالى از اعمالشان تأكيد مىكند كه او گواه بر آفريدگان خويش است و حتى از شخص انسان بيشتر بر احوال و رفتار او آگاه و بيناست زيرا انسان در معرض نسيان و فراموشى است .
«
أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
- خدا اعمال آنها را شمار كرده است ، هر چند خود از ياد بردهاند ، و خدا ناظر و شاهد بر هر چيزى است . » در آن هنگام نه تنها راست بودن آيات خدا و خطاى كارها و روش آنان در زندگى برايشان معلوم مىشود بلكه به علم يقين در مىيابند كه خداوند شاهد و ناظر هر چيزى است ، و بدان موقع كه در دنيا آنان را آزاد گذاشته بود هر چه مىخواهند در نافرمانى و مخالفت با او بكنند ، از سر بى خبرى و غفلت او نبوده است «
وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ
« 26 » - و هرگز مپندار كه خدا از كردار ستمكاران غافل است . عذابشان را تا آن روز كه چشمها در آن خيره مىماند به تأخير مىافكند . مىشتابند ، سرها را بالا گرفتهاند .
چشم بر هم نمىزنند ، و دلهايشان خالى از خرد است . » از آن رو خداوند روز رستاخيز و گواه بودن خود را بر هر چيز در اينجا يادآور شده است كه مخالفت ورزيدن با خدا و پيامبرش و انجام كارهاى بد در اصل از كفر نسبت به آخرت و پاداش و از اعتقاد / 154 به توجيه كارهاى ناشايست و گريختن از
هامش
( 26 ) - ابراهيم / 42 و 43 .