2 - وجدان : ( علم حضورى ) بعضى از موجودات را فقط با علم حضورى مىتوان درك كرد و حتى خود وجدان نيز كه يك چيزى موجود است ، فقط با علم حضورى قابل درك است .
3 - عقل : انسان داراى عقل است و توسط آن كليات مسائل فلسفى درك مىشود ؛ البته اين سه منبع مربوط به ادراك انسانهاى متعارف و معمولى است و به انسانهاى غير معمولى مانند انبياءعليهم السلام ، مربوط نمىشود ؛ زيرا براى آنها منابع ديگر نيز وجود دارد . « 1 »
بسيار كوتاه نظرى و ساده انديشى است كه انسان بگويد تمام چيزها بايد توسط حواس پنجگانه درك شود و در غير اين صورت ، آن را قبول نمىكنيم . متأسفانه عدهاى از ماديين و ماترياليستها ، چشم عقل خود را كور كردهاند و همه چيز را مىخواهند با چشم حواس خود ببينند . عدهاى ديگر بر عكس آنها چشم حواس را مىبندند و مىخواهند همه چبز را با چشم عقل ببينند . آنان مىگويند : بايد همه چيز مطابق عقل باشد و هر چيزى كه معقول باشد براى ما قابل قبول است و اگر خلاف عقل باشد قبول كردن آن براى ما مشكل است ؛ زيرا ما نمىتوانيم محسوسات را قبول كنيم ، در محسوسات اشتباه واقع مىشود . تفصيل اين موضوع را من در دروس عقايد اسلامى كه در روزهاى جمعه براى طلاب حوزه علميه خاتم النبيين صلى الله عليه وآله و سلم گفته مىشود بيان نمودهام .
هامش
( 1 ) - براى اطلاع بيشتر به كتاب « متافيزيك از نظر رئاليزم » چاپ دوم و « العقايد الاسلاميه » طبعة الاولى ، نوشته معظماله مراجعه گردد .