ممكن نيست . اشتباه است كه انسان بخواهد همه چيز را با چشم خود مشاهده كند . اگر بهكسى گفته شود كه به خدا ايمان بياوريد ، مىگويد نه ! من تا هنوز خدا را در لابراتوار نديدهام . بعضىها خيال مىكنند كه نعوذ بالله ، خدا جسم است و در آزمايشگاه بايد ديده شود . حرفهاى مزخرف مىگويند ، در حالىكه خدا يك موجود مجرّد است و هرگز به چشم ديده نمىشود .
اگر قرار باشد كه همه چيز را ببينيم بايد حركات زمين را نيز انكار كنيم . در حالىكه زمين چندين حركت دارد و از نظر علمى نيز ثابت شده است ؛ منتهى كسى نمىتواند حركات زمين را مشاهده كند . آنچه كه براى ما محسوس است حركت خورشيد است كه از مشرق طلوع مىكند و در مغرب غروب مىكند ؛ اما از حركت زمين ما چيزى نمىفهميم . عقل وجود دارد ولى انسانها نمىتوانند آن را ببينند . تمام شخصيت انسان مربوط به عقل است ؛ امّا كسى نمىتواند آن را مشاهده كند . خوف ، شجاعت ، وجدان و خيلى چيزهاى ديگر را انسان فقط به اعلم حضورى مىتواند درك كند و به چشم ديده نمىشوند . اينها چيزهاى است كه نه تنها ديده نمىشود ؛ بلكه محسوس هم نيستند . تمام اين صفتها را كه ذكر كردم از صفات وجدانى انسان است حتى گرسنگى ، سيرى ، خوشحالى ، غم ، اندوه ، عشق و علاقه ، تمام اينها فقط توسط علم حضورى براى نفس قابل درك است . در حقيقت تمام مدركات انسان سه منبع دارد .
1 - حواس پنجگانه : حواس كه عبارتاند از قوهباصره ، سامعه ، ذائقه ، لامسه و شامه ، انسان مىتواند با حواس پنجگانه چيزهاى را درك كند ؛ ولى تمام أشياء . توسط حواس قابل درك نسيت .
انوار هدايت (تفسير قرآن كريم) (فارسى) — صفحة 81
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص٨١