را محاصره كردند ؛ با وجود اينكه تعداد مشركين زياد بوده است چگونه خود را در ميان آنها رسانيدند ؟ ! در تاريخ عدد مشركين را دوازدههزار نفر ذكر كرده است و مسلماً تعداد مسلمانان كم بوده است ؛ ولى آنها با چنان روحيه عالى جنگيدند كه خداوند جل جلاله به آنان مباحات مىكند . هرچند تعداد مسلمانانىكه به دستور پيغمبراسلام صلى الله عليه وآله و سلم و تحت فرماندهى حضرت على عليه السلام در جنگ ذاتالسلاسل شركت كرده بودند مشخص نيست ؛ ولى معلوم است كه در آن زمان جمع كردن دوازده هزار نفر در مدينه براى آنحضرت صلى الله عليه وآله و سلم امكان پذير نبوده و اعزام هيئت صلح در مرحله اول بهسوى مشركين و اصرار آنها بر جنگ بيانگر اين مطلب است كه تعداد مشركين زياد بوده و تعداد مسلمانان اندك بوده است ؛ زيرا بسيار بعيد است كه در آن حالت اضطرارى رسول خدا صلى الله عليه وآله و سلم توانسته باشند به اندازه تعداد لشكر مشركين نيرو جمع آورى نمايند .
من احتمال مىدهم كه تعداد لشكر اسلام در اين جنگ از دو هزار تا پنجهزار بيشتر نبوده است ؛ اما ازآنجايى . كه مسلمانان ايمان قوى داشتند و با اراده استوار مىجنگيدند بر دشمن غالب شدند ؛ اين مطلب از آيات قرآن مجيد نيز دانسته مىشود كه ايمان قوى و اراده محكم در صحنهى جنگ ، بهترين سلاح براى پيكار جويان است . علاوه بر آنچه كه از قرآن مجيد دانسته مىشود در جنگهايى كه در طول تاريخ تجربه شده است نيز به اثبات رسيده كه براى پيروزى در جنگ ، مسأله كميت مطرح نيست ؛ بلكه آنچه مهم است مسألهى كيفيت است ؛ اراده قوى ، روحيه عالى ، تصميم قاطع و تاكتيكهاى نظامى سرنوشت جنگ را رقم مىزند . در خيلى از جنگها ديده شده است كه تسليحات بسيار پيشرفته وجود داشته است ، ولى روحيه نظاميان ضعيف بوده است ، مؤثر واقع نشده است و حتى نتوانستهاند از آن
انوار هدايت (تفسير قرآن كريم) (فارسى) — صفحة 231
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص٢٣١