كند ما اختيارى از خود نداريم .
اين شبهه باطل است اراده خداوند هيچ وقت به افعال اختيارى آدمى تعلق نمىگيرد و اين انسان است كه به اراده و اختيار خود خوش بختى و بد بختى خود را فراهم مىسازد ؛ بلى خداوند در افعال اختيارى احكام شرعى دارد كه مكلف مىتواند آن را اطاعت يا آن را معصيت كند و گاهى از اين حكم به اراده تشريعى تعبير مىكنند كه با اراده تكوينى كه مقصود كفار است فاصله زيادى دارد و لذا قرآن مى فرمايد : اينان نادان و بى علم هستند .
كلمهى باقيه در نسل ابراهيم
« وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ ، إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ ، وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ »
( الزخرف : 26 - 28 ) ؛ ياد بيار يا ياد آورى كن ابراهيم را كه به پدر و قوم خود گفت من از آنچه كه مى پرستيد بيزارم « 1 » مگر ( از ) خداوند كه به زودى مرا هدايت مىكند و قرار داده است ( برائت و بيزارى از عبادت غير خدا را ) كلمهى دوام دار در نسل او اميد است مردم به توحيد رجوع كند « 2 » .
هامش
( 1 ) - براء مصدر برء يبرء است و اين كلمه يا به معناى ذو براء است مثل زيد عدل و يا به معناى برئ است كه صفت مشبهه است .
( 2 ) - در بعضى از احاديث آمده است كه مراد از كلمه باقيه امامت است كه پيشواى خلق ( نبوت و امامت ) در نسل او باقى است كه از آيه مباركه ( بقره 124 )« إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ »كه اشعار دارد به قبول دعاى ابراهيم در بقاى امامت در ذريه صالحه او . والله العالم ولى اين آيه در آخر عمر ابراهيم است و آيه بالا در اوايل عمر او بعضى از مفسرين نوشته اند كه مبناى اين احاديث اينست كه ضمير جعلها به سوى هدايتى مى رود كه از جمله سهيدين استفاده مىشود ولى به نظر من اين مبنى خالى از سخن نيست زيرا به ابراهيم معناى مفعولى هدايت رسيده يعنى اهتداء نه معناى فاعلى آن ، چنانچه كه در بعضى از كتب ديگر خود تفصيلًا بيان داشته ايم امامت ابراهيم در آخر هاى عمر او و بعد از تولد اسماعيل و اسحق به او رسيده است من محققين محترم را سفارش مى كنم كه به كلام خود اين نويسنده ( تفسير سوره زخرف ) به الميزان مراجعه نمايند .