بگذاريد روشن بگوييم كه اين دو آيه آفرينش جهان مادى و روحانى را در كره بسيار كوچك زمين ما ، و در تمام كهكشانها و جهان آخرت را به چهار مرحله ، پى ريزى فرموده است :
1 - مرحله ى تقدير « 1 » و اندازه گيرى مخلوقات كه حكمت بالغه الهى آن را ايجاب مىكند ؛
2 - مرحله ى خلقت و آفريدن ؛
3 - مرحله ى تسويه كه واقعيت بخشيدن به اندازه گيرى علمى است ؛
4 - مرحله ى هدايت تكوينى و راهنمايى موجودات به سوى غايات شان كه رسيدن به آن غايات مقصود از ايجاد آنها بوده است . مى بينيد كه قرآن كتاب عقل و دقت است كه صدور آن از فكر يك عرب درس نخوانده در محيط بت پرستى مكه نا ممكن است و لذا مىدانيم كه كلام خداوند است .
و از يك زاويه ديگر مىشود مرحله ى اول را قدر و سه مرحله ى ديگر را قضا بگوييم . قدر و قضاى تكوينى الهى جل جلاله .
در سوره طه آيه 50 دو مرحله اخير را ( آفريدن و راهنمايى كردن ، و يا خلقت و هدايت ) را روشن تر بيان فرموده : فرعون از موسى از پروردگار او و هارون سوال مىكند موسى پيامبر ( ع ) چنين ارشاد مىفرمايد :
« رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
( طه : 50 ) ؛ پروردگارما ، كسى است كه به همه ماهيات و اشياء لباس هستى را پوشانيد و آنها را ( به سوى كمال لايق و غايات نهايى شان ) سوق داد و هدايت فرمود ! ( كه هر چيزى به جاى خويش نيكو است ) .
در پايان مىشود هدايت عقلى و غريزى را از اقسام هدايت تكوينى به حساب آورد و قسمتى از اين دو قسم را داخل هدايت تشريعى دانست كه در قوانين دينى قرار گرفته اند .
هامش
( 1 ) - تقدير در واقع همان قدر است كه ما هميشه آن را با كلمه قضا يك جا ياد ميكنيم و قضا و قدر مىگوييم ؛ ولى صحيح اين است كه قدر و قضا بگوييم