علت تامه براى توليد ساقه و برگ و دانه و ميوه كه قرآن از اينها به عنوان زراعت ياد فرموده است . زراعت فعل خدا است و لذا آن را از ما ، سلب كرده و اساساً زراعت از قدرت بشر بيرون است .
3 - آيه وارده در مورد آب روشن است .
4 - علل موجده آتش را خدا آفريده و از قدرت ما خارج است و تنها جزء اخير علت مشعله آتش از ما است ؛ مثلا ما به وسيله كبريت ، چوب خشكى را مشتعل مىسازيم ؛ ولى استقرار آتش بالقوه در مغز درختها و شاخهها و برگها مستند به حرارت خورشيد و تابش آن بر آنها است كه به خداوند منتهى مىشود . آثار علل توليدى چه علت ، فعل ما باشد چه فعل طبيعت مخلوقه خالق ، به علل خود مستند مىشود و اما در علل اعدادى به علل قريبه و متوسط و نهايى خود ( كه آفريدگار جهان است ) نسبت داده مىشود و نسبت آن به فاعل معده ، مجاز است ؛ مانند اينكه به بزرگر و كشت كننده ، زارع مىگوييم در اين كلام ، مسامحهى در تعبير است .
ستارهگان
« فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ ، وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ »
( الواقعة : 75 - 76 ) ؛ ممكن است مراد از مواقع نجوم مدارات ستارگان باشد كه احتمالًا به هزاران ميليارد ستاره برسد ، گفته مىشود تا كنون يكصد و بيست ميليارد كهكشان كشف شده است و در هر كهكشان ، احتمالًا ميلونها ستاره وجود دارد و شايد آيهى دوم به همين تعداد هايل و وحشتناك ستارگان اشاره نمايد كه مىفرمايد : موكداً قسم بزرگى است .