مىگردد . « 1 » ؛ ولى ايرادى كه بر اين نظر وارد مىگردد ، مصداق :
« وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ »
كه سابق حقيقى باشد ، نه اضافى ، يك تن است كه به نظر جمعى على بن ابى طالب ، و به نظر جمعى ابوبكر است و به نظر جمعى امالمؤمنين خديجه است و اطلاق قليل بر يك فرد چندان مورد پسند نيست خصوصاً كه قرآن در جمعى از صحابه مىفرمايد :
« السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ »
مىفرمايد : كه مسلماً به جزء يك تن آنان بقيه سابقون بالاضافه هستند .
اخرين مطلبى كه در نيمهى دوم شب جمعه در مشهد مقدس ( 6 / 5 / 96 ) در تفسير اين آيه به خاطرم رسيد اين است كه ثلة سابقين ، امتهاى گذشته به اعتبار عدد مكلفين آنها مىباشند . و قلت سابقين اين امت مرحومه ، به قياس عدد مكلفين به دين اسلام هستند ؛ بلى در قديم نفوس بشر در طول تاريخ آن بسيار كم بوده و مرگ و مير زياد و روابط بين آنان مشكل مهم ؛ ولى امروز در عصر ما ، جمعيت بشر به هفت ميليارد رسيده . و آينده معلوم نيست . اين وجه بعيد نيست ، به شرطى كه ظهور آيه تحمل آن را داشته باشد كه اين خطور قلبى من ، يك الهام به حساب مىآيد . والله العالم و ممكن است كه كلمهى « آخرين » به مسلمانان اشاره نباشد .
ردّ بر جمعى از خيال پردازان
جمعى از فلاسفه بهشتها را ، مال اصحاب اليمين دانسته و رجوع خود را به سوى خدا دانستهاند ، بهشتهاى اخرت به نظرشان مناسب نيامده و ما اين مطلب را از اسفار صدرا در
هامش
( 1 ) - مشهور بين مردم كه تابع روايات غير معتبرة السند است انبياء 124000 تن بودهاند به نظر من تعداد شان به مراتب بيشتر از ابن عدد مى باشد . بنابراين ممكن است كه عمر انسان در زمين به ميليونها سال برسد كه بعضى از نظريات امروز مىگويد .