حكمت و قدرت و عظمت خداوند است . « 1 »
سجده بر دوگونه است :
الف ) سجده به قصد ربوبيت مسجودله ، كه منحصر براى خداوند است و ازنظر دين هيچ موجودى جز خدا قابليت آن را نداشته و لو تعبداً و به امر شرعى ، پيدا نمىتواند . اين سجده موجب براى غير خداوند كفر سجده كننده است .
ب ) سجده براى تعظيم فرد مخلوق حرام است ؛ ولى شرك آور نيست ؛ بلى اگر ربالعالمين به آن دستور دهد واجب مىشود كه سجده بر آدم چنين بود . شيطان ترك سجده كرد ، و مجرد ترك واجب يا فعل حرام ، سبب كفر نمىگردد و گرنه همهى مسلمانان عادى كافر مىشدند ، به استثناى معصومين ، كى وجود دارد كفر شيطان به خاطر رد امر خدا است ، هر كسى امر خدا را قبول نكرده و رد كند مرتد مىشود و كافر . « 2 »
2 - جملهى
« وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ » ؛
معنايش اين است كه ابليس قبلا از آن دستور نيز از كافرين بوده است . بعضى به لحاظ عبادت سابق او با ملائكه گفتهاند جملهى « كان بوده » به معناى « صار گرديده » مىباشد ؛ يعنى قبلا مؤمن بود ؛ ولى بر فرمان حق ، مرتد شد .
3 - همهى ملائكه به شمول مقربين و كروبين و حاملان وحى و حتى چهار ملك مقرب ، همه سجده كردند ، و اين يك انقلاب معنوى در ملكوت بوده كه احتمالا نظيرى نداشته است
هامش
( 1 ) - البته از نظر علم و عقل ما ، و گرنه خاك بر فرق من و تمثيل من .
( 2 ) - اعتقاد شيطان اين بود كه او عالى تر از إنسان است و به همين سبب او در برابر خالق خود استكبار كرد ، منتهى اعتقاد او تكبر ديگر او بود كه واقعيت نداشته ، حتى اگرآتش برتر از خاك باشد ملاك فضليت ابليس بر آدم خاكى نمىشده ملاك فضليت او روح مجرد او و استعداد بى نظير او بر ابليس بوده ؛ و از اين جا فهميده مىشود كه إنسان از جن برتر و بهتر است ، ترديد من در اين موضوع در بعضى از كتب ديگرم اشتباه من بوده است .