همين معنى از نظر منجّمين نيز ثابت است ، كه گفتهاند چشمك زدن زيباى ستارگان به سبب قشر هوايى است كه اطراف زمين را گرفته . و گرنه در فضا ستارگان تلألؤ ندارد بازهم دقّت شود .
4 - سؤال مهم اين است كه همين سماى دنيا آيا تمام آسمان اول از آسمانهاى هفتگانه است و يا قسمتى از آن و يا كمى بيشتر از آن ؟
به هرحال گفته مىشود ستارگان كه ديده مىشوند به سه كهكشان تعلّق دارند كه يكى كهكشان راه شيرى است كه زمين ما ، سياره يكى از خورشيد ها و ستارگان اوست .
حرف اخير اينكه هدف و علّت غايى خلق ستارگان هرگز زينت آسمان دنيا نبوده ؛ بلكه يكى از فوايد آنها براى لذّت بردن ما زمينى ها مىباشد و سبب اصلى خلقت مذكور كاملًا براى ما مجهول است ؛ بلكه علّت غايى و سبب واقعى خلقت خود ما نيز مجهول است . از كجا آمده ام آمدنم بهر چه بود ؟
و عبادت و رحمت كه در قرآن آمده مكرّراً در گذشته گفته ايم كه علّت ثانوى است نه اولى .
5 - ممكن است كه آيه اشاره و اشعار به اين مطلب داشته باشد كه آسمانها ظرف مكانى ستارگان است . بنابراين كهكشان مصطلح امروز خود ستارگان و مظروف آسمانها است . والله العالم . « 1 »
6 - آيه 6 سوره « ق » گذشته ، آسمان را امرى ساخته شده مىداند ، ممكن است آسمان
هامش
( 1 ) - نگارنده در ايام كوچكى و جوانى كه حسب معمول بين مردم قندهار كه شبهاى گرم تابستان در پشت بامهاى منزل مى خوابيدند ، مكرّراً از آسمان صاف آن زمان كه ستارهها و صور فلكى آن زيبايى خاصى داشت ، لذّت بردهام و امروز آن صحنه زيبا در قريههاى كوچك دور افتاده ميسر خواهد بود در مثل شهرها خصوصاً شهر كابل كه آلودهگى آن از بسيارى از شهرها و كشورها خرابتر و آلودهتر است ديدن آنها به آن صافى ميسر نيست .