و كثيف مىكند و اين كثافت كه سبب آن إراده خود بنده معصيت كار بوده خدا آن را خلق مىكند ، و مجازات بنده ظلم و قبيح شمرده نمىشود .
« وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها . . . »
( الإسراء : 15 ) هر كس به گمراهى رود به ضرر خود اوست .
« فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ . . . »
( فاطر : 8 ) خداوند هر كسى را بخواهد گمراه مىكند و هر كسى را بخواهد هدايت مى نمايد . اين هدايت و ضلالت هر دو هدايت و ضلالت ثانوى مىباشدكه در آيات زيادى وارد شده و سبب حيرت كثيرى از اهل علم متوسط شده است ، ولى با توجّه به آنچه كه گفتيم معناى آن روشن و مطابق عقل و در چوكات عدالت است . آيات وارده در موضوع هدايت و ضلالت زياد است و مباحث آن كثير و چنانچه دانشمند جا رسيده رسالهاى در اين مورد بنويسد كار نيكويى كرده و ما در بعضى از كتابهاى كلامى خود كه به زبان عربى در دوره جوانى نوشته شده توضيحاتى داده ايم . اگر مطالعه كنندهى هوشمند به همين توضيح كمى كه اين جا مى خواند ، دقت نمايد موضوع مشكل براى او حل مىشود .
عالم برزخ
« يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا »
( الإسراء : 52 ) روزى كه شما را مى خواند ( كه از قبر ها زنده بيرون آييد ) پس اجابت مىكنيد در حالى كه او را حمد و ستايش مىكنيد و گمان مى بريد مدّت كمى ( در برزخ ) درنگ كردهايد . در آيات پيش از اين آيه مخاطب پيامبر ( ص ) است كه به مشركين چنين و چنان بگويد و در آيه بعدى نيز خطاب به ايشان است كه به بندگان من چنين و چنان بگو و در وسط آنها اين آيه خطاب به خود مردم مىكند كه ظاهراً مخاطبان مؤمنين ، هستند و احتمال دارد مخاطبان همه باشند چه كافر و چه مؤمن .
مطلب ديگر اين است كه آيه صريح نيست كه مراد از لبث ( درنگ كردن ) زندگانى برزخى باشد و احتمال مى رود كه زندگى دنيا باشد و ممكن هر دو مراد باشد .