3 - هر إنسان در قيامت مىتواند نوشته را بخواند هرچند در دنيا خواندن را بلد نباشد .
4 - هر إنسان خودش به آسانى مىتواند به مضمون نامه قناعت يابد و محتاج به اثبات آنها نيست .
آيا عذاب ، أثر معصيت است يا شرط ديگرى دارد
« وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا »
( الإسراء : 15 ) ؛ ظاهراً مراد از عذاب دنيوى متخلّفين امّتهاى گذشته است كه كلمهء ( ما كنّا ما نبوديم ) است ؛ يعنى خداوند در آيه از سنت گذشته خود در تعذيب معصيت كاران و متمرّدين گذشته حكايت مىكند كه آنان را بر معاصىشان در زمان فترت و نبودن رسولان عذاب استيصال ( نابود كردن ) نفرموده است تا اينكه رسول بفرستد و حجّت حق بر آنان به طور محسوس ثابت گردد ، و اين كار از فضل دائم او بر بندگانش مىباشد . و آيه بعدى قرينهء خوبى بر اين تخصيص است .
بلى آثار كفر و معصيت كه بر نفس اعمال مترتب است به قانون علّت دامن گير همه متخلّفين در همين دنيا مىشود و اين هم يكى از مصاديق سنت او ( قاعده سببيت ) مىباشد .
بنابراين آيه مباركه فوق ربطى به عذاب و عقاب آخرت و حتى عقوبتهاى دنيوى كه از لازمه اعمال است ، ندارد .
اشكال و جواب :
چه مانعى دارد كه كفر و معاصى عملى در زمان غيبت رسولان عقاب اخروى نداشته باشند ؟
ج : عقل يكى از ادله چهارگانه و در عرض كتاب و سنت و اجماع ، مورد إعتبار است و اساساً استحقاق عقاب و ثواب هميشه عقلى مىباشد و عقاب و ثواب يا استحقاق آنها معلول تجرّى و انقياد است .
بلى جاهل قاصر كه تجرّى ندارد ، حتى در فرض وجود رسول مبعوث استحقاق عقاب را