وقتى كه « سدرة » را فرا گرفت آنچه كه فرا گرفت .
8 - نه چشم او انحراف پيدا كرد و نه از حد خود تجاوز كرد .
معراج و مباحث آن
1 - در كيفيت معراج سه نظريه وجود دارد :
الف ) رفتن آن حضرت به آسمان ها روحانى بوده ؛ بلكه سفر شبانه ايشان از مكّه به بيتالمقدّس نيز روحانى بوده است .
اين قول نه در گذشته و نه امروز هيچ اشكالى عقلى و علمى و عادى ندارد و مىشود اين قول را كه احتمالًا مختار چندتن معدود است ، بخواب ديدن تفسير كرد !
ب ) سفر معراج از مكّه مكرّمه به بيت المقدّس كه سفر عرضى بوده ، در بيدارى به شكل اعجاز واقع شده ولى سفر صعودى آنحضرت از آنجا به آسمانها روحانى بوده است . « 1 » و اين قول نيز از مشكلات عمده بدور است ، و تنها يك سؤال متوجّه آن است ، فاصلهاى در حدود ششصد كيلومترى يا كمتر و بيشتر ( مكّه ، اردن ، بيت المقدّس ) در يك ساعت يا مقدارى از آن ، چگونه صورت گرفت كه با توجه به قدرت لايتناهى حق تعالى و إعجازى كه متدين به آن معتقدند قابل طرح و لازم به جواب دادن نيست . ولى اين قول با وجود وحدت معناى جمله
« لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا »
در سفر عرضى به مسجد اقصى و جمله
« لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى »
در سفر طولانى آسمانى ضعيف است .
ج ، به هر حال مجموع ادلّه نقليه مانند آيات قرآن و احاديث ، حكايت از جسمانى بودن معراج از مكّه به بيت المقدّس و از آنجا به آسمان تا سدرة المنتهى و يا جايى بالاتر از آن كه
هامش
( 1 ) - يكى از اين قائلين كه از چند سال گذشته به ذهن من مانده صاحب تفسير الميزان است و حدس مى زنم جمعى ديگر از فلاسفه مسلمان به آن قائل باشند . والله العالم . و همين قول از چند تن اهل علم معاصر كه تفسير نوشته اند ظاهر مىشود ج 22 / 507 كه زمان و مكان نفى شده ، بحارالأنوار ج 18 / 289 و 91 .