لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ »
( يونس : 49 ) ؛
همه مى دانيم كه افراد نبات و حيوان و إنسان و غيرهم هر كدام از خود مدتى دارند كه سپس راهى ديار عدم مىشوند و يا به برزخ منتقل مى گردند . ممكن است مراد از « امة » جماعت و دسته إنسان باشد . ممكن است كه مراد دسته هاى إنسان و حيوان و جن و حتى دسته هاى موجودات جسمانى زنده در كرات ديگر را نيز شامل شود . قانون زندگى در اين جهان تولد و رُشد و ضعف و مُردن دارد چه زندگى فردى و چه زندگى و زندگانى اجتماعى باشد . همان گونه كه أجل أفراد در پناه أسباب طبيعى و معنوى و غيره أفراد مقدر مىگردد ، به همان گونه زندگانى جوامع و اقوام و احزاب و ملتها با نظر داشت أسباب فيزيكى و اخلاقى و اجتماعى و سياسى و غيره مورد تقدير و قضاى مسبب الأسباب قرار مىگيرد . مقدار دقيق ساعت را هر چند از نظر لغت واصطلاح شرعى نفهميدهام ، ولى اجمالًا مدت كمى را احتواه مىكند . و نمىشود از اين كلمه ( ساعت ) فهميد كه نابودى اقوام و ملتها و جوامع ، دفعى صورت مىگيرد كه مسلماً تدريجى است ، و اضمحلال آنها بمناسبت خصوصيات امتها ، زمانهاى مختلفى را در بر مىگيرد ولى بالآخره امور تدريجى مانند امور دفعى ساعت پايانى دارد كه آيه ناظر به همين ساعت است .
« ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما يَسْتَأْخِرُونَ »
( الحجر : 5 )
آيا إنزال دين بر خداوند لازم است
اين مسأله از نظر عقلى درعلم كلام مورد نزاع است ، متكلمين اشعرى و اعتزالى و إمامى دلايلى بر نظريات خود بيان نموده اند كه ما در كتب ديگر خود آنها را بيان داشتهايم ، در اين جا مىشود از آيه شريفه :
« يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ »
( الأعراف : 35 ) « 1 » إستفاده كرده كه إنزال دين و تكليف بنى آدم بر خداوند لازم نيست و اين كه خداوند أنبياء و رسولان ر ادر طول تاريخ
هامش
( 1 ) - كلمه إمّا مركب از دوحرف است : إن شرطى و ماى زايده يا مؤكده است .