تذييل سوّم بر مكتوب سوّم شيخ قدّس سرّه
حدّ أعلاى وجود را بنا بر مذهب تشكيك نمىتوان سه مرتبه قرار داد
چنانچه در تذييل اوّل بيان شد ، مقتضاى مسلك تشكيك وجود كه تشكيك در مظاهره ناميده مىشود ، آن است كه : أعلى المراتب كه مرتبهء وجود واجبى و مقام ذات مىباشد ، يك مرتبه بيش نيست كه بالقياس إلى بقيّهء مراتب ، صرف است . و اگر اين مرتبه فى نفسها داراى سه مرتبه بوده باشد ، خلف لازم آمده ، و يكى از مراتبش فقط داراى صرافت و محوضت خواهد بود .
و از اين جا معلوم مىشود كه سه ملاحظه را كه مرحوم شيخ ذكر فرموده ، و آنها را سه مرتبه قرار داده ، و مراتب ذات شمرده ، مراتبى هستند اعتبارى ؛ و إلّا به حسب حقيقت مراتب نيستند ؛ خاصّه مرتبه سيّم كه مرتبه واحديّت ناميده ، اعتبارى محض است ؛ و اگر بنا شود كه عنوان با ذى عنوان دو مرتبه شمرده شود ، هر مرتبه از وجود به اعتبار ماهيّت و عنوانى كه دارد ، دو مرتبه خواهد بود ؛ بلكه مرتبه واجبى مرتبهء صرافت وجود است ، من غير تقييدٍ بحدٍ وجودىّ ؛ مثل ساير المراتب ؛ و ينتزع منها جميع مفاهيم الاسماء و الصّفات من غير تعدّد مراتب فى ذات المعنون بها ، و لا فى مفاهيم الاسماء و الصّفات أصلًا إلّا بحسب الاعتبار و اللّحاظ فقطّ .
و از اين جا معلوم مىشود كه : آنچه بعد مىفرمايد : « و انتشاء كثرت به ملاحظه اين مقام است » اه ؛ نظرى است مجازى و به نظر حقيقت فاسد . چه مراد از كثرت يا كثرت وجودى است و اختلاف مراتب تشكيك ؛ يا كثرت ماهوى و مفهومى . و اوّلى اگرچه مجعول است ، ولى ارتباط به عالم مفاهيم ندارد ؛ و دويمى اعتبارى است ، و مفهوم منتزع از هر موجودى لازمهء آن موجود و مجعول بالعَرَض است نه