و چنان تصوّر نكنى كه آنچه گفته شد از تفاوت مراتب اسلام و ايمان منافى است با آنچه در طائفهاى از احاديث وارد است كه ايمان قابل زياده و نقصان نيست ، و فرقهاى از محدّثين تصريح به آن نمودهاند ، چه آنچه گفته شد از تفاوت مراتب در شدّت و ضعف است [ در آثار ] نه زياده و نقصان [ در اصل ايمان ] بلى از لوازم شدّت و ضعف ، زياده و نقصان در آثار و لوازم آن است . « 1 » پس آنچه رسيده در نفى زياده و نقصان در اصل ايمان است . و آنچه وارد شده در اثبات آن يا مراد شدّت و ضعف است ، يا زياده و نقصان در آثار و لوازم چون قوله تعالى :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً
( سورهء انفال آيه 2 ) .
يعنى هر امر و نهى كه در آيات مىشنوند كمر اطاعت آن بر ميان بندند و اثرى از ايمان زايد بر آنچه بود در ايشان ظاهر شود . و به آيات آفاقيّه و انفسيّه كه به لسان حال بر ايشان خوانده شود [ آثار ] ايمان ايشان شديد گردد .
و همين است مراد از آنچه در احاديث وارد شده كه از براى ايمان مراتب بسيار است چنان كه رسيده كه :
هامش
( 1 ) - ممكن است دو روايت شريفى را كه در ج 2 « اصول كافى » طبع ثانى ص 15 وارد شده است بر اختلاف مراتب ايمان حمل نمود . اول با سند متصل خود از ابى حمزه از ابى جعفر عليه السّلام ، دوم با سند متصل از جميل از حضرت ابى عبد الله عليه السّلام ، و اللفظ للثانى :
سألته عن قوله عزّ و جلّ :هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ. . . قال :
هو الإيمان . قال : و أيّدهم بروح منه . قال : هو الإيمان . و عن قوله : و ألزمهم كلمة التّقوى . قال : هو الإيمان .