و چنانچه ايمان اصغر روح و معنى اسلام اصغر است و اسلام قالب آن و لفظ آن ، و حصول آن به تجاوز اسلام اصغر است از زبان و جوارح به قلب ، همچنان ايمان اكبر روح و معنى اسلام اكبر است .
و آن عبارت است از تجاوز اسلام اكبر از مرتبهء تسليم و انقياد و اطاعت به مرتبهء شوق و رضا و رغبت و تعدّى اسلام از عقل به روح . و كريمهء
أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ
( سورهء زمر آيه 22 ) مصداق اين حال است . « 1 » و چنانچه مقابل ايمان اصغر نفاق اصغر است كه مشتمل است بر تسليم و انقياد و اطاعت رسول در ظاهر ، و تكاسل و تكاهل در قلب ، همچنين در مقابل ايمان اكبر نفاق اكبر است كه تسليم و انقياد و اطاعت قلبى متولّد از عقل و مسبّب از خوف باشد و خالى از اشتياق و رغبت و لذّت و سهولت بر روح و نفس .
هامش
( 1 ) - چون در اين آيه شرح صدر به واسطهء اسلام به فعل خدا بيان شده ، و علاوه اثر آن كه نور من ربّه باشد معيّن گرديده است معلوم مىشود كه مراد از اسلام در اين آيه اسلام اكبر است نه اصغر و نه اعمّ از اصغر و اكبر .
و چون ايمان اكبر مرتبهء تفضيل و تجاوز اسلام اكبر است از مرتبهء تسليم و اطاعت به مرتبهء شوق و رضا و رغبت ، لذا از اين مرتبه در قرآن مجيد تعبير به شرح صدر براى اسلام شده است چه أ فمن شرح الله صدره للاسلام جائى گفته مىشود كه اسلام باشد و سپس خدا آن اسلام را در صدر گسترش دهد . و اين همان معناى ايمان اكبر است . و چون اسلام اكبر مرتبهء نازل و پائينى از ايمان اكبر است لذا مصنّف ( ره ) در صفحهء قبل كه اسلام اكبر را تشريح مىفرمود با كلمهء « از » كه همان معناى « من » ابتدائيه است چنين بيان فرمود كه : « و آنچه را كه بيان فرمود كه : أ فمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربّه از اين مرتبه از اسلام متحقق مىگردد . »