شرح اجمالى عوالم مقدّم بر عالم خلوص :
اوّل : اسلام ، چنانچه حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام فرمودهاند :
هامش
و براى اثبات اين منظور شواهد و ادلّهاى ذكر فرموده بسيار جالب و دلپسند ، به طورى كه مىتوان گفت كتابى بدين اسلوب و تقسيم بندى و تعيين منازل و عوالم بىسابقه است .
و ليكن چند جهت است كه بايد يادآور شد :
اول : آنكه مصنّف ( ره ) بعد از آنكه عوالم را به 12 عدد تقسيم فرموده ، و عالم هجرت صغرى و جهاد اصغر را جزء آنها قرار داده است ، چون در مقام تفصيل بر مىآيد اين دو عالم را از شماره بيرون برده و جزء عالم ايمان اكبر شمرده است و براى آنكه عوالم عدد دوازدهگانهء خود را كم نكنند يك عالم فتح و ظفر بعد از جهاد اكبر و يك عالم فتح و ظفر بعد از جهاد اعظم اضافه فرموده است .
سرّ اين كار براى اين حقير معلوم نشد . چه اگر منظور اين بوده كه در زمان غيبت كه سالك متمكّن از اين دو نيست عوالم را بايد طورى تنظيم نمود كه با اين زمان نيز سازگار بوده و تطبيق كند ، و لذا اجمالا لازمهء عالم ايمان اكبر را عبور از اين دو عالم بايد دانست ، اين كلام تمام نيست ، زيرا :
اوّلا : خود مصنّف ( ره ) تصريح فرموده كه با عدم تمكّن از آنها هجرت از ارباب معاصى و أبناء دنيا به باطن و ظاهر جانشين هجرت صغرى ، و امر به معروف و نهى از منكر جانشين جهاد اصغر است .
و ثانيا : خود تصريح فرموده كه عوالم مانند روز و شب يكى به دنبال ديگرى است و تا متقدم بالمرّه طىّ نشود قدم در عالم بالاتر نتوان نهاد .
و ثالثا : اصل هجرت صغرى و جهاد اصغر نيز در حصول كمال مدخليّت تام دارند ، و كسى كه در زمان ظهور يا غيبت اين دو را انجام نداده باشد گوئى از همهء مراتب كمال بهرهمند نخواهد بود . زيرا نفس انسانى را خدا چنين آفريده كه براى تمام اقسام به فعليّت در آوردن استعدادات او لازم است كه حتّى خصوص هجرت صغرى و جهاد اصغر را بنمايد ، و الاّ و لو آنكه بعدا بدون اينها عوالم ديگرى را طى نمايد لكن از اين جهت ناقص خواهد بود .