وى اكتسابى بوده است در اين مدّت از عمر چه چيز را فراگرفته است ؟
و بناءً على هذا « امام صادق عليه السلام مانند ساير ائمّه علمش اكتسابى و مُتَّخَذ از زبانهاى مردان و دروس آنان نبوده است » .
اگر چنين بود ، از چه كسى اخذ علم نموده است ؟ و بر دست كدام كس به كمال رسيده است ؟ ما در تاريخ هيچ كدام از ائمّه عليهم السلام را پيدا نمىكنيم كه ايشان شاگردى نموده ، و يا نزد احدى از مردم درس خوانده باشند حتّى در سنين طفوليّت . در تاريخ طفوليّت آنان ذكر نشده است كه آنها داخل در كتاتيب « 1 » و مدارس و محلّ تعليم و قرائت شده باشند ؛ و يا آنكه قرآن را مانند ساير اطفال از قاريان فراگرفته باشند . و لهذا براى علم امام راهى تصوّر ندارد مگر آنكه او به طور وراثت از پدرش ، از جدّش ، از رسول اكرم ، از جبرائيل ، از پروردگار جليل تعالى شأنه اخذ نموده باشد .
و الآن جاى آن دارد كه به بعضى از آثار علميّه حضرت امام جعفر صادق عليه السلام ، و به كيفيّت تعليم به شاگردانش ، و به بعضى از امور دگر كه در حيات علميّه او دخيل بودهاند ، اشاره نمائيم .
كيفيّت مدرسه عِلميّه إمام أبو عبد الله جَعفر بن محمّد الصّادق عليهما السلام :
طرز و شكل أخذ علوم از حضرت شبيه طرز و شكل أخذ علوم در حوزههاى علميّه امروزه نبوده است كه با مناقشه در دليل و مأخذِ كلام ، بحث را طىّ كنند . بلكه تلامذه او جز مقدار اندكى از ايشان قائل به امامتش بودهاند . و شيعه اماميّه همچنان كه گذشت اعتقادشان بر آن است كه : در علم امام ، رأى و اجتهاد وى مدخليّت ندارد تا آنكه امام از روى مَصَدر و مُستند محاسبه كند . علم إمام موروثى است . بلى گاهى اتّفاق مىافتد كه سائلى از علّت حكم سؤال مىنمايد امّا اين سؤال ، سؤال تعلّم و استفاده مىباشد نه سؤال ردّ و جَدَل .
هامش
( 1 ) كَتاتيب داراى دو معنى است : يكى آنكه جمع كتَّاب آمده و آن جمع كاتب است ، بنابراين جمع الجمع است . ديگر آنكه موضع تعليم است كه به صيغهء كتّاب آيد و جمعش كتاتيب آمده است .