بى مانند زمان از هر گونه مساعدت دريغ ننمود ، و كم كم درست وارد مرحله شد ، مانند خود منصور كه در ابتداى امر پيش از انتقال حكومت از امويّين و عبّاسيّين ( يعنى قبل از سنهء 132 هجرى ) طلبهاى محصّل و فاضل و قانع و زاهد به شمار مىرفت ، و براى تحصيل علم و اخذ روايت مسافرت مىنمود ، و يكى از مردان نمونه و با فهم و كياست فضلاء محسوب مىگرديد ، امَّا پس از انتقال اين حكومت بالاخصّ پس از سنهء 136 كه خلافت جائره را خودش متصدّى گشت چنان تغيير شخصيّت و انقلاب هويّت داد كه جميع علوم خود را - كه خود را أعلم زمان مىدانست - در راه انحراف و تعدّى و تجاوز به ملّت مسكين و امَّت مستكين به كار زد ، و در ظلم و بيدادگرى نه تنها نصاب را شكست بلكه ركورد عالم را شكست ، و مانند نِرون و شاپور ذو الاكتاف پيش رفت .
منصور مجموعاً شش بار حج بيت الله بجاى آورد ، و در سنهء يكصد و پنجاه و سه « 1 » در سرزمين منى به مالك امر به تدوين رسالههاى عمليّه براى جميع مردم در سراسر كشورش نمود ، و در سال بعد پسرش مهدى حج كرد و در مدينه مالك را ملاقات كرد كه كتابهاى « مُوَطَّأ » را تدوين كرده بود ، و در سنهء يكصد و و پنجاه و هشت « 2 » در آخرين حجّش منصور بمرد ، و در سنهء يكصد و شصت و نه پسرش مهدى بمرد « 3 » ، و در سال بعد هارون به حج رهسپار شد و در مدينه با مالك ملاقات كرد ، و قضاياى واقعه ميان او و هارون در اين سال بوده است .
و امّا اوّلين سفرى كه با مالك ملاقات كرد در سنهء يكصد و چهل و هشت هجريّه يعنى همان سالِ زهر دادن و به شهادت رسانيدن حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام بوده است . در اين سال كه خاك غربت با فقدان ولى الله الاعظم امام مظلوم و
هامش
( 1 ) ابن قتيبه در كتاب « الامامة و السياسة » از طبع سوم ج 2 ص 178 سنهء يكصد و شصت و سه ذكر نموده است .
( 2 ) در « الامامة و السّياسة » ج 2 ص 181 سنهء يكصد و شصت و شش وارد است .
( 3 ) ابن قتيبه در ج 2 ص 182 سنهء يكصد و هفتاد و سه ذكر كرده است .