سنَّت به پيروى درآمدند . امام صادق در سال 148 رحلت نمود در حالى كه چهار هزار نفر شاگرد در جميع علوم از خود باقى نهاد ، و از جملهء آن كتابهاى مدوَّنه « الاصُولُ الأرْبَعُمأة » مىباشد كه چهارصد كتاب و تدوين است ، از چهار صد نفر نويسنده و تدوين كننده از فتاواى امام صادق . و بر آن مدار علم و عمل در أزمان بعد قرار گرفت . و بهترين كتابى كه آنها را در خود گرد آورده و اصول و فروع اماميّه تا امروز شناخته مىگردد ، كتب اربعهء شيعه : « كافى » و « مَنْ لا يَحْضره الفَقيه » ، و « تَهْذيب » ، و « استِبْصار » مىباشد .
« كافى » از كلينى ابى جعفر محمد بن يعقوب كلينى ( وفات 329 ) أعظم ، و أقوم ، و أحسن ، و أتقن آن كتب مىباشد كه حاوى 16190 حديث است . آن را كلينى در مدّت بيست سال تأليف كرده است .
و كتاب « مَن لا يَحضره الفَقيه » از ابن بابويه قمّى محمد بن على بن موسى بن بابويه قمّى « 1 » ملقَّب به صَدُوق است . وى در سنهء 350 داخل بغداد شد و در رى در سنهء 381 فوت نمود . و در آن كتاب 5963 حديث است . و با وجود آنكه او سيصد كتاب تأليف كرده است ، اين كتاب با اهميّتترين كتب اوست .
و « تَهْذيب » و « اسْتِبْصار » را پس از حدود يك قرن از آن ، محمد بن حسن بن على طوسى ( وفات 460 ) ملقّب به شيخ الطَّائفة تدوين كرد . وى فقيه بود هم در مذهب شيعه و هم در مذهب اهل سنّت در « تهذيب » 13590 حديث است و در « استبصار » 5511 حديث .
شيخ طوسى و سيّدين مرتضى و رضى
طوسى در سنهء 408 وارد بغداد شد ، و در ايّام شيخ مفيد آنجا را مقرّ خود قرار داد . شيخ مفيد محمّد بن محمد بن نُعْمان است كه ميلادش 336 ، و ارتحالش 411 مىباشد ، صاحب « شرع عقائد صدوق » ، و كتاب « أوائل المقالات » و قريب دويست
هامش
( 1 ) منسوب به شهر قم در ايران . و آن قديمىترين شهرى مىباشد كه شيعهء اماميّهء ايران در آن نشأت يافتهاند ، و به دست جماعتى از نجات يافتگان لشكر ابن اشعث ( در سنهء 83 ) ساخته شده است .