و اوَّلين كس كه در مَقْطُوعُ الْقُرْآن و مَوْصُولُهُ تدوين كرده است ، شيخ حمزة بن حبيب است ، و او را محمد بن اسحق معروف به ابن نديم در « فهرست » ذكر كرده است .
و اوَّلين كس كه براى مُصْحَف نقطه گذارى كرد و اعراب داد و آن را از تحريفى كه در اكثر كتب راه يافته است محفوظ داشت ، أبُوالأسْوَد دُئَلى بود ، و در بعضى از كتب آمده است : شاگرد او يحيى بن يَعْمُر عُدْوانى بود ، و قول اوَّل أصحّ مىباشد . و هر كدام درست باشد بالأخره فضيلت و برترى از شيعه است . زيرا كه هر دوى آنان به اتّفاق جميع آراء شيعه بودهاند .
و اوّلين كس كه در مَجازُ القُرْآن تصنيف كرد ، فَرّاء : يحيى بن زياد متوفّى در سنهء دويست و هفت بوده است . وى از أئمّهء علم نحو بوده است ، و مولى عبدالله أفندى در « رياض العلماء » تنصيص نموده است كه : او از شيعهء اماميّه بوده است ، و پس از آن گفته است : گفتار سيوطى كه فرّاء ميل به مذهب اعتزال داشته است ، شايد ناشى از خلط اكثر علماء جمهور و عامّه ميان اصول شيعه و اصول اعتزال باشد ، و گرنه او شيعى امامى است - انتهى .
دربارهء مجازات قرآن جماعتى تصنيف كردهاند ، و بهترين آنها كتاب « مَجازات القُرْآن » سيّد شريف رَضى موسوى برادر سيد مرتضى مىباشد .
و اوَّلين كس كه در مثالهاى قرآن تصنيف نموده است ، شيخ جليل محمد بن محمد بن جُنَيد است . ابن نديم در « فهرست » در آخرين تسميهء كتب مؤلَّفهء در علوم و معانى مختلفهء قرآن بدين عبارت گوياست : « كتابُ الامْثَال » از ابن جُنَيد مىباشد - انتهى . و من برخورد نكردهام به كسى كه قبل از او مثل آن را تصنيف كرده باشد .
و اوّلين كس كه در فضائل قرآن تصنيف كرده است ، ابَىُّ بْنُ كَعْبِ أنْصارى صحابى است . ابن نديم در « فهرست » بر آن نصّ دارد . و گويا جلال الدّين سيوطى بر تقدّم ابَىّ در اين باره اطّلاع پيدا ننموده است ، و گفته است : اوَّلين كسى كه در فضائل قرآن تصنيف نموده است ، امام محمد بن ادريس شافعى متوفّى در سنهء دويست و
امام شناسى (فارسى) — صفحة 103
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٠٣