ابن على بن أبيطالب عليهم السّلام شنيدهام ، و عالمتر به كتاب خدا از ناسخش و منسوخش ، و مشكلش و اعرابش از وى نديدهام . و كسانى كه در امور گوناگون از مطالب و معانى قرآن تصنيف كردهاند و مقدّم بر همه بودهاند عبارتند از :
أبَانُ بْنُ تَغْلِب كتاب « مَعانى القرآن » را تصنيف كرد ، و پيش از او احدى را نيافتم كه چيزى نوشته باشد .
عبدالله بن عبدالرَّحمن أصَمّ مَسْمَعى بَصْرى از شيوخ شيعه از اصحاب أبىعبدالله امام صادق عليه السّلام اولين كسى است كه كتابى در « ناسخ و منسوخ » تدوين كرد ، و بعد از وى دارم بن قبيصة بن نَهْشَل بن مجمع أبوالحسن تميمى دارمى از مشايخ صدر اوّل از شيعه بود ، و وى عمر كرد تا حضرت امام رضا عليه السّلام را ادراك كرد و در اواخر قرن دوم رحلت يافت . كتاب « الوُجُوهُ وَ النَّظائر » ، و كتاب « النَّاسخُ و المنسوخُ » از اوست . آن دو نفر را نجاشى در ترجمهء وى در فهرست أسماء مصنِّفين از شيعه ذكر كرده است . و پس از آن دو ، در اين باره حسن بن على بن فَضَّال كه از اصحاب امام على بن موسى الرّضا عليه السّلام بود تصنيف كرد ، و او در سنهء دويست و بيست و چهار وفات كرد . و ديگر شيخ أعظم احمد بن محمد بن عيسى أشْعَرى قمّى از اصحاب امام رضا ، و وى حيات داشت تا حضرت امام أبو محمد حسن عسكرى را ادراك نمود .
و اوَّلين كس كه در نوادر قرآن تصنيف كرد ، على بن حسين بن فَضَّال يكى از شيوخ شيعه در قرن سوم بود . ابن نديم در « فهرست » گفته است : و كتاب شيخ على ابن ابراهيم بن هاشم در نوادر قرآن ، و وى شيعى بوده است ، و كتاب على بن حسن ابن فَضَّال از شيعه ، و كتاب أبونصر ( ابونضر - ظ ) عيَّاشى از شيعه بوده است - انتهى .
و اوَّلين كس كه در مُتَشَابِهُ الْقُرْآن تصنيف كرده است ، حمزة بن حبيب زَيَّات كوفى ، از شيعيان ابو عبدالله امام صادق و از اصحاب او بوده است . وى در سنهء يكصد و پنجاه و شش در حُلْوان بدرود زندگى گفته است .
امام شناسى (فارسى) — صفحة 102
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٠٢