كثرت أفرادى كه به إسلام گرويده بودند يك نوع عظمت و ابَّهَت خاصّى برايشان مشهود بود ؛ و از تيزى شمشير آنها بيمناك و وحشتناك بودند ؛ و أمّا مسلمانان در داخل دائرهء خودشان و در بين مجتمعشان هنوز از نفاق و امراض قلبيّه رهائى نيافته بودند ؛ و وحدت كلمه و همّت و عزيمت تامّه هنوز برايشان به طور كلّى سايه نيفكنده بود ؛ و بر آنها استيلا نداشت . و دليل بر اين مطلب همين آيات و بقيّه آياتى است كه در اين سورهء برائت تا آخر آن فرودآمده است . و سورهء برائت در سال نهم از هجرت نازل شده است .
منافقين نظير همين مخالفتى را كه با رسول خدا در غزوهء تبوك نمودند ؛ در غزوهء احُد نيز نمودند ؛ و در حالىكه دشمن از أطراف بر داخل خانهء آنها فرود آمد ؛ و بر آنها هجوم آورد ؛ ثلث از لشگر إسلام به رياست همين عَبْدُ اللهِ بْنُ ابَىّ منافق از معركهء كارزار بازگشتند ؛ و نه موعظه و نه إصرار مسلمين در آنها أثرى نكرد ؛ و گفتند :
لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ
. « 1 » آيه 167 از سورهء 3 : آل عمران : « اگر ما از فنون جنگ خبر داشتيم از شما متابعت مىكرديم . » و همين بازگشت ايشان يكى از أسباب انهزام مسلمين و شكست آنها شد . « 2 »
آيات وارد دربارهء منافقين متخلّف از غزوهء تبوك
بارى آيات كريم قرآن صراحت دارد در اينكه استيذان از رسول الله در ترك جهاد اختصاص به منافقين دارد ؛ نه مؤمنين .
لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ
-
إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ
. « 3 »
هامش
( 1 ) تمام آيه اين است كه :وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ .« و تا اينكه بدانند آنان كه نفاق ورزيدند و چون به آنها گفته شد : بيائيد در راه خدا جهاد كنيد ؛ و يا لا اقلّ از جان و مال و ناموس خود دفاع كنيد ؛ در پاسخ گفتند : اگر ما از جنگ اطّلاع داشتيم به دنبال شما مىآمديم ! ايشان با وجود اينكه خود را مسلمان مىدانند در آن وقت به كفر نزديكتر بودند تا به ايمان . با زبانهاى خود چيزى را بيان مىكردند كه در دلهاى ايشان نبود ؛ و خداوند بر آنچه آنها مخفى مىدارند داناترست . »
( 2 ) - « الميزان فى تفسير القرآن » ج 9 ، ص 267 تا ص 302 ، و مطالبى را كه در صدد ردّ آن در اينجا برآمدهاند ، از تفسير « المنار » ج 10 ، ص 465 و ص 466 مىباشد كه از شيخ محمّد عبده مصرى است ؛ و سيّد محمّد رشيد رضا آنرا تاليف كرده است .
( 3 ) - آيه 44 و 45 ، از سورهء 9 : توبه .