شَىءٌ قَطُّ إلا نَقَصَ . قَالَ : صَدَقْتَ ! « 1 »
رد بر شيخان كه گفتهاند : كمال دين مستلزم نقصان دين است
« عمر گفت : سبب گريهء من اينست كه : ما پيوسته در دين خودمان رو به زيادتى مىرفتيم ، و امّا چون دين كامل شد هيچ چيز نيست كه كامل شود مگر اينكه نقصان مىپذيرد . فرمود : راست گفتى » !
و همچنين نظير اين روايت را به وجه ديگرى در « الدُّرُّ الْمَنْثُور » از احمد بن حنبل از عَلْقَمَة بن عبداللّه مُزنى روايت مىكند كه او گفت : مردى به من گفت : من در مجلس عمر بن خطّاب بودم و او به مردى از قوم گفت : تو چگونه از رسول خدا شنيدى كه اسلام را توصيف كند ؟ !
آن مرد گفت : سَمِعْتُ رَسولَ اللهِ صَلَّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم يقولُ : إنَّ الإسْلَامَ بَدَأ « 2 » جَدَعاً ثُمَّ ثَنِياً ثُمَّ رَبَاعِيا ثُمَّ سَدَسِيا ثُمَّ بَازلًا . قَالَ عُمَرُ : فَمَا بَعْدَ البُزُولِ إلّا النُقصان . « 3 »
« شنيدم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىگفت : اسلام در ابتداء همانند جَذَع ظهور كرد ( بچّه حيوانى كه هنوز دندان در نياورده است ) ، و پس از آن رشد كرد و همانند ثَنِى ظهور كرد ( بچّه حيوانى كه چهار دندان جلوى او كه آنها را ثنايا گويند ، در آمده باشد ) ، و پس از آن رشد كرد و همانند رَباعى ظهور كرد ( بچّه حيوانى كه رباعيات او كه عبارتند از چهار دندان در اطراف ثنايا درآمده باشد ) ، و پس از آن رشد كرد و همانند سَدّسِى ظهور كرد ( بچّه حيوانى كه هنوز سنّش به بَازِل نرسيده است ) . و پس از آن همانند بَازِل ظهور كرد . ( بچّه حيوانى كه دندانهاى ناب او كه در پشت رباعيات است ، درآمده باشد . و در اين صورت حيوان مانند گوسفند و گاو شتر به مرحلهء كمال خود رسيده است . )
هامش
( 1 ) - « الدّرُّ المنثور » ج 2 ، ص 258 ، و « تفسير ابن كثير » ج 2 ، ص 489 ، و « تفسير طبرى » ج 6 ، ص 80 .
( 2 ) - بَدَأ ، يبْدَأ لازم استعمال شده است . جوهرى در « صحاح اللغة » گويد : بَدَأتُ بِالشَّىء بَدْءاً : ابْتَدَأتُ بِهِ . و ابن اثير در « نهايه » آورده است . و منه حديث على - رضى اللّه عنه - وَ اللَهِ لَقَدْ سَمِعْتُهُ يقُول : لَيضْرِبُنَّكمْ عَلَى الدِّين عَوْداً كما ضَرَبْتُمُوهُ عَلَيهِ بَدْءاً . أى اوّلًا : « سوگند به خدا كه طايفهء عجم شما را براى اقامه دين با شمشير مىزنند در انتهاى كار ، همچنانكه در اوّل كار شما آنها را با شمشيرد زديد . » و منه الحديث . . . وَعدْتُمْ مِن حَيثُ بَدَأتمُ .
( 3 ) - « الدّر المنثور » ج 2 ، ص 259 .