و سپس گويد : وَ قَدْ فَقَشْنَا صِحَّة هَذِهِ القَضِية آنِفاً ( ما در صحّت اين قضيه مناقشه كرديم ، در مطالبى كه اخيراً بيان كرديم ) . و ليكن اين مناقشه به منظور ما كه نقل روايت أحمد بن حَنْبَل و كلام حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام است ضررى نمىرساند ؛ زيرا مناقشه رأى شخصى اوست و به روايت مربوط نيست .
بارى ، اينها چند حديثى بود كه دلالت بر اجتماع نبوّت و خلافت در خاندان بنى هاشم داشت . و هر كس در كتب معتبرهء تاريخ و حديث مراجعه كند آنها را مشحون از قضايائى مىبيند كه اين مطلب را تأكيد مىكند .
حكم عقل به بطلان لزوم عدم جمع بين نبوت و خلافت در يك خاندان
و امّا عقل : يعنى حكم عقل به بطلان لزوم عدم جمع ميان نبوّت و خلافت در خاندان واحد ، بدين طريق است كه بگوئيم : عقل حكم مىكند كه هر كس بهتر مىتواند امور امَّت را رعايت كند ، و حميمتر و دلسوزتر باشد ، و شجاعتر ، و از خود گذشتهتر ، و عالمتر ، و عارفتر به مبادى احكام و شرايع و سُنَن و آداب ، و به مبدأ و توحيد ذات حقّ متعال ، و از هواى نفس برون آمدهتر ، و به كلّيت مقام اطلاق و تجرّد پيوستهتر ، و به عالم انوار آشناتر ، و از طرفى به مصالح اجتماعى بصيرتر و خبيرتر باشد ، او بايد بدون ترديد و تأمّل ، أمير مطاع و رئيس و فرمانده امّت قرار گيرد ، و امور امّت با مشورت بزرگان و اهل حلّ و عقد انجام گرفته ، و سپس در مقام تصميم گيرى ، از رأى نقّاد ، و ذهن صاف ، و روح زلال ، و علم عَظيم او بهرهمند شده و نظريه و فكر او را بر ساير أفكار و نظريهها ترجيح داده ، و او را مصدر امر و نهى ، و صلح و جنگ ، و سكون و حركت ، و غيرها قرار داد . و در اين حكم عقلى ، تفاوتى نيست ميان آنكه اين شخص از خاندانى باشد كه نبوّت در آنست ، و يا غير آن ، بلكه ميزان أعلميّت و اعرفيت و اشجعيت و أورعيت و افقهيت و ابصريت به امور و احرصيت به حفظ امَّت ، و دور نگهداشتن آنها از آفات و گزندها ، و سير دادن امّت به سوى كمال معنوى و روحى ، و طى معارج و مدارج انسانى ، و حفظ شئون اجتماع ، و تمتّع آنها از نعمتهاى خدادادى است . و در صورتى كه اين معانى در خاندانى باشد كه نبوّت هم در آن بوده است ، همچون أمير المؤمنين - عليه أفضل صلوات المصلّين - در اين صورت حكم عقلى به لزوم امارت و حكومت و خلافت اوست ؛ و در صورتى كه اين معانى در خاندان نبوّت پيدا نشود ، مانند پسر نوح نبى اللّه - عليه و على نبينا و آله صلواتُ اللّه - عقل حكم به لزوم پيروى از او نمىكند ، بلكه حكم به پيروى از كسى مىكند